SORU┼×TURMA / ├ľyk├╝n├╝n Do─čdu─ču An-Hece-├ľyk├╝

Bir ├Âyk├╝ sizde nas─▒l do─čar? Ne olur da siz bir ├Âyk├╝y├╝ yazmaya karar verirsiniz? Bu ba─člamda ├Âyk├╝lerinizin olu┼čma ser├╝venini, belli ba┼čl─▒ ├Âyk├╝lerinizle ├Ârnekleyerek anlatabilir misiniz?(*)

Kurmaca metinlerin do─čumlar─▒ da hayata g├Âzlerini a├žmalar─▒ da kelimelerin kuv├Âz├╝nde ger├žekle┼čir. ├ľyk├╝ de b├Âyledir.

Bu bizde, genelde ┼č├Âyle olur: ├ľyle bir zaman gelir; bulundu─čum mek├ónda, zihnimde derin bir kayna┼čma, bir hareketlenme belirir. O s─▒rada mek├ón ├žal─▒┼čma odam da olabilir; bir kamu arac─▒nda seyahat ediyor da olabilirim; hatta bir mecliste de bulunabilirim, fark etmez; i├ž d├╝nyamda kendimle ba┼č ba┼ča kalmam yeterlidir: Orada kelimeler, tepemde kelebekler gibi u├žu┼čmaya ba┼člar. (U├žu┼čan kelimeleri siz polen tozlar─▒na da benzetebilirsiniz.) Elbette, bu hareketlili─či tetikleyen bir sebebin veya sebeplerin zuhurundan da s├Âz edebiliriz. Bu sebep(ler) genelde bir sestir veya duydu─čum bir kelime veya c├╝mledir. Bu bir c├╝mle ise o c├╝mle, bir ┼čekilde ├ževremden de ula┼čm─▒┼č olabilir; yolda istemim d─▒┼č─▒nda kula─č─▒ma ula┼čan me├žhul ki┼čilerin konu┼čmalar─▒ndan da bir e┼čyadan daÔÇŽ Bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda, i├žimdeki muzmerle konu┼čmalar─▒m─▒zda da ge├žebilir o kelime veya c├╝mle.

─░lk elde akl─▒ma gelenleri ┼č├Âylece s─▒ralayabilirim:

─░lk do─čum; h├ólden h├óllere giren i├ž d├╝nyamda, girdi─čim bir h├ólin i├žinde, duygular─▒m─▒n o s─▒radaki ak─▒┼č─▒nda olu┼čur. ├çocuklu─čum, tabiat─▒n muhte┼čem kuca─č─▒nda ge├žti. Buna mukabil o d├Ânemde ruhumu besleyen m├╝teheyyi├ž zamanlar yan─▒nda; ┼čahane imk├óns─▒zl─▒klar, muhte┼čem mahrumiyetler, zengin yoksunluklar da ya┼čad─▒m. (├çobanl─▒k yapt─▒m, o i┼č zaten ba┼čl─▒ ba┼č─▒na mahrumiyettir.) Zengin dedim; ├ž├╝nk├╝ yoksunluklar─▒n ve mahrumiyetlerin i├žinde ihti┼čaml─▒ zenginlikler sakl─▒d─▒r. Freud ve talebeleri, ÔÇťlatentÔÇŁ kelimesiyle ifade ettikleri bu olu┼čumlar─▒n bilin├žalt─▒ndaki ÔÇśmahrem ve sakl─▒ olu┼čuÔÇÖna yo─čunla┼čm─▒┼člard─▒r. Ger├ži yeri tespit etmi┼člerdir ama Hocan─▒n da talebelerinin de ÔÇťlatentÔÇŁleri ÔÇścinsel geli┼čim d├ÂnemiÔÇÖ ile s─▒n─▒rlad─▒klar─▒n─▒ ve konunun de─čindi─čim boyutu ├╝zerinde yeterince durmad─▒klar─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝yorum. (LacanÔÇÖ─▒ ayr─▒ tutuyorum). Oysa bunlar─▒n i├žinde bar─▒nan muhte┼čem zenginlikler vard─▒r ve bu beni ├žok ilgilendirmi┼čtir. Onlar─▒n benim i├žin bir ┼čans oldu─čunu y─▒llar sonra anlad─▒m.

Baz─▒ kelimeler, hem bir musikiye sahiptir hem de duygu y├╝kl├╝d├╝r. ─░htimal, tebess├╝m, ┼čiraze, tek├óm├╝l, ┼čavk, h├╝z├╝n gibi… ├çocuklu─čumda, (Cumhuriyetimizin getirdi─či ÔÇťokuryazarl─▒kÔÇŁ kriterlerine g├Âre ÔÇśokuryazarÔÇÖ bile olmayan ama bana g├Âre nomoloji bilgini olan) b├╝y├╝kannemden duydu─čum ve T├╝rk├ženin has evlatlar─▒ g├Ârd├╝─č├╝m baz─▒ eylemlerin de ayaklar─▒, yelkenleri, kanatlar─▒ vard─▒r: ─░├žikmek (├žocuk i├ž ├žekerek a─člamak), dolukmak (a─člama noktas─▒na gelmek), ba┼č─▒n─▒ ba─člamak (sorumluluk alt─▒na sokmak, evlendirmek) su─čup kalmak (su├žluluk duygusuyla susmak)ÔÇŽ Varl─▒─č─▒na ├že┼čitli duygular─▒n depoland─▒─č─▒ kelimelerden s├Âz ediyorum: Onlardan birine veya birka├ž─▒na yap─▒┼č─▒r─▒m; onlar kanatlan─▒p u├žarlar, gittikleri yerlere beni de g├Ât├╝r├╝rler. O s─▒rada mihmandar─▒m bana b├╝t├╝n kap─▒lar─▒ a├žar ve i├žimde mini bir seyahat ger├žekle┼čir. Burada bir ┼čey daha olur: O gezintide o kelime veya c├╝mle ├žo─čal─▒r ve h├óliyle beni de ├žo─čalt─▒r. Burada ge├žmi┼čteki g├Âzlemlerim, ya┼čad─▒klar─▒m, ├žocuklu─čumun ruhumun derinliklerinde b─▒rakt─▒─č─▒ arketipler de depre┼čir. Bunlar─▒n, yola ├ž─▒km─▒┼č bir ├Âyk├╝n├╝n ayak seslerine kulak kabart─▒p teyakkuza ge├žti─čini ├ódeta duyar─▒m. Yazaca─č─▒m─▒n bir an─▒ olmad─▒─č─▒n─▒n elbette fark─▒nda olarak, bunlar─▒ ciddiye al─▒yorum. ÔÇťBir sanat eseri sanattan ibaret de─čildirÔÇŁ der Marcel Proust (├Âl. 1922) ve devam eder: ÔÇťSanat eseri, kokularla, seslerle, projelerle ve iklimlerle dolu bir kapt─▒r. Ger├žeklik dedi─čimiz ┼čey, izlenimlerle hat─▒ralar aras─▒ndaki ba─člant─▒lard─▒r.ÔÇŁ

─░┼čte, tam bu s─▒rada olanlar─▒ -yan─▒mda genelde haz─▒r bulunan- not defterime veya k├ó─č─▒tlara notlar al─▒r─▒m. Al─▒nan notlar beklemeye al─▒n─▒r. Bu demlenme zaman─▒d─▒r ve ├žok da uzun s├╝rmez. Bu arada notlara ba┼čka destek notlar da eklenebilir. Bu eklemeler s─▒ras─▒nda ├Âyk├╝ do─čum haberini bana bir ┼čekilde iletir: ─░┼čte o dem yazmak ├╝zere oturma demidir. Yazd─▒─č─▒m ├Âyk├╝lerin ├žo─čunda bu ilk durum etkili olmu┼čtur.

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á ─░kinci do─čum; belki ikincinin farkl─▒ d├╝zlemde bir devam─▒d─▒r: Burada ├Âyk├╝ imge postuna b├╝r├╝nerek, i├ž kayna┼čmalar ya da i├ž seyahatler s─▒ras─▒nda s├╝n├╗hat yoluyla ya da insiyak├« olarak kalbe do─čan ak─▒nt─▒larla gelir. Bu, ┼čairlerin ya┼čad─▒─č─▒ ilhamla ayn─▒ ┼čey olmal─▒d─▒r. Bu durum genellikle, yatt─▒ktan sonra, yakaza h├óli ile uyku aras─▒ndaki yerde olur. O yer neresi bilmiyorum ama oran─▒n m├╝mbit bir alan oldu─čunu biliyorum. Bu s─▒rada i├žimdeki muzmerle yapt─▒─č─▒m konu┼čmalarda binlerce g├Âr├╝nt├╝ akar zihnimde. O g├Âr├╝nt├╝ler zamanla da mek├ónla da mukayyet de─čildir. G├Âr├╝nt├╝ler, bilin├žalt─▒mda saklanan arketiplerin oradaki danslar─▒ da olabilir; ya┼čanmam─▒┼č, belki ya┼čanmas─▒ da m├╝mk├╝n olmayan tasavvurlar da olabilir.

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á ├ť├ž├╝nc├╝ do─čum i├žeriden de─čil d─▒┼čar─▒dan gelir Bazen bir ses olur tetikleyici; bir e┼čya sesi, bir musiki, bazen bir film, bazen de sokaktan, insanlardan duydu─čum bir kelime veya c├╝mle olabilir bu. O s─▒rada nereden geldi─čini tam tespit edemedi─čim c├╝mleler ├ž─▒k─▒p gelmeye ba┼člayabilir. O c├╝mleleri i┼čte o anda not al─▒r─▒m. Sonra o notlar ├žo─čal─▒r orada ve yukar─▒da de─čindi─čim geli┼čmeler olur. Bana d─▒┼č etkilerle ula┼čan kelimeler veya c├╝mleler i├žinde ├Âyleleri de vard─▒r ki onlar bulunduklar─▒ her yerde donan─▒mlar─▒ ve vaziyete h├ókimiyetleri ile g├Âz doldururlar: Bu bir kelime, deyim veya k─▒sa bir c├╝mle olabilir. Sonuncusuna misal: ÔÇťAllahÔÇÖ─▒m! Ne yapt─▒m ben!ÔÇŁ gibiÔÇŽ

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á D├Ârd├╝nc├╝ do─čum, ÔÇťzihni d├ÂlleyiciÔÇŁ nitelikteki ├žok be─čendi─čim bir kitab─▒ okurken veya okuduktan sonra olabilir. (Fakat burada yeni yazanlar i├žin may─▒nl─▒ bir alan vard─▒r: Okudu─čunuz metinle ba─člant─▒l─▒ veya ona yak─▒n duran veriler ├Âzg├╝nl├╝─č├╝ tehdit edebilir. Hay─▒r, tam tersi istikamette bir geli┼čme olursa dikkate al─▒nmal─▒d─▒r bu.) Burada ald─▒─č─▒m─▒z yak─▒t ┼č├Âyle ger├žekle┼čir: Bir c├╝mle d├╝┼č├╝nelim. O c├╝mle, beni, metinle bir ba─člam─▒ dahi olmayan hatta metindeki anlam ├žer├ževesinin t├╝m├╝yle d─▒┼č─▒nda bir yere g├Ât├╝rm├╝┼č olur. O gitti─čim yerde ben kendime ba┼čka bir d├╝nya kurmu┼čumdur. Orada bir ├Âyk├╝n├╝n ilk c├╝mleleri dokunabilir.

Be┼činci do─čum, s├Âzl├╝k veya deyim okumalar─▒ ile ger├žekle┼čir. Bu, ilk s─▒rada de─čindi─čim do─čumdan ÔÇśtaamm├╝den olu┼čuÔÇÖ ile farkl─▒d─▒r. ─░lkinde kendili─činden olu┼čan bir durum var iken burada kastedilmi┼č bir davran─▒┼č vard─▒r. ├ľyk├╝ yazmak i├žin yak─▒t almam gerekti─čini d├╝┼č├╝n├╝rsem s├Âzl├╝k okudu─čum da olur. Deyimler s├Âzl├╝─č├╝ bazen daha verimli gelebilir. S├Âzl├╝k okunmaz ÔÇťkar─▒┼čt─▒r─▒l─▒rÔÇŁ de─čil mi? Hay─▒r, ben okurum. ├ľyk├╝n├╝n kelimelerle dokunan bir is├žilik oldu─ču ├Ân kabul├╝yle, hik├óyenin hayat─▒n imbi─činden ge├žirilmi┼č, i┼členip dokunarak hayat kazand─▒r─▒lm─▒┼č bir s├Âz dizininden olu┼čtu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yorum. Bu konuda kelimeler ve deyimler ola─čan├╝st├╝ bir hazinedir. Bazen bir kelime veya deyim, yaz─▒lacak bir ├Âyk├╝n├╝n tek ba┼č─▒na tetikleyicisi olabilmektedir. Bu konuda AnadoluÔÇÖda dipdiri ya┼čayan fakat ─░stanbul T├╝rk├žesine ya da g├╝nl├╝k konu┼čma diline yeterince sokulamam─▒┼č hazine niteli─činde kelimelerimiz var. Bunlara yukar─▒da de─čindim. Ben bu kelimeleri ├Âyk├╝lerimde (1970ÔÇÖlerdeki ÔÇśtoplumsal ger├žek├žilerÔÇÖin d├╝┼čt├╝─č├╝ ÔÇťk├Âyc├╝l├╝kÔÇŁ tuza─č─▒na d├╝┼čmemeye ├Âzen g├Âstererek) bilin├žli olarak kullan─▒yorum ve bunlar─▒n tedav├╝lde olmas─▒n─▒, dilimize kazand─▒r─▒lmas─▒n─▒ arzu ediyorum. (├ľrneklere AnadoluÔÇÖyu Anlatmak, K├Âyc├╝l├╝k Yapmak ba┼čl─▒kl─▒ yaz─▒m─▒zda de─činildi.)

Buradan ┼ču sonu├ž ├ž─▒kar: ├ľyk├╝, kelimelerden m├╝te┼čekkil bir at├Âlyede ├╝retilen bir sanat eseridir. Orada kelimelerden c├╝mleler elde edilir; sonra c├╝mleler dokunup i┼členerek bir metne giydirilir. Metin bi├žti─činiz formu kendisine yak─▒┼čt─▒rmayabilir. Bu durumda elinizdeki malzemeyi gerekli yerlerinden kesip bi├žer, gerekti─či kadar prova edersiniz. Metin kendisine giydirilen formu be─čendi─činde sonuca ula┼čt─▒─č─▒n─▒z─▒ da anlars─▒n─▒z: Orada ortaya ├ž─▒kan form ├Âyk├╝d├╝r. Bu s├Âzc├╝kler veya s├Âz ├Âbekleri beni bir olay veya durumun i├žine g├Ât├╝r├╝r, bana yepyeni ufuklar a├žar; bazen yaz─▒lacak bir ├Âyk├╝n├╝n ilk c├╝mlesini yazd─▒r─▒r.

Bir ser├╝veni olan ├Âyk├╝lerimiz oldu tabii. Bir mecliste bir vesileyle payla┼čm─▒┼čt─▒m: Birka├ž sene ├Ânce, kadim dostlardan biriyle -├╝niversiteden Eski T├╝rk Edebiyat─▒ hocam─▒z da olan- bir b├╝y├╝─č├╝m├╝z├╝ ziyarete gitmi┼čtik. Sa─čl─▒─č─▒ iyice bozulmu┼č durumdayd─▒. Orada g├Ârd├╝─č├╝m manzara beni ├žok etkiledi. Hocam─▒z yaln─▒z ya┼č─▒yordu ve hi├ž evlenmemi┼čti. Ya┼čad─▒─č─▒ ortam, zaten bozulmu┼č olan sa─čl─▒─č─▒n─▒ tahrip edecek nitelikteydi. Bu duruma ├╝z├╝l├╝rken ÔÇťNas─▒ls─▒n─▒z hocamÔÇŁ sorumuza ┼č├Âyle cevap verdi: ÔÇťSesim bana yabanc─▒ geliyor. Bazen sesimi tan─▒yam─▒yorumÔÇŁ Deh┼četle sars─▒ld─▒m. Orada ba┼čka ne konu┼čtuk hat─▒rlam─▒yorum. Bu c├╝mle bana orada G├╝ne┼čin Do─čdu─ču YerdeÔÇÖdeki ÔÇťSa─č KolumÔÇŁ ├Âyk├╝s├╝n├╝n ├Ânemli bir k─▒sm─▒n─▒ yazd─▒rd─▒.

Bir di─čer ÔÇťyaz─▒lma hik├óyesiÔÇŁ olan ├Âyk├╝m├╝z, kitaba ad─▒n─▒ veren AzazilÔÇÖin Kap─▒s─▒nda ├Âyk├╝s├╝d├╝r: 2013ÔÇÖ├╝n ┼×ubat ay─▒ ortalar─▒yd─▒. T├╝rk Edebiyat─▒ dergisine u─čram─▒┼čt─▒m. Be┼čir Bey (Ayvazo─člu), ÔÇťMay─▒s ay─▒ i├žin Necip Faz─▒l ├Âzel say─▒s─▒ d├╝┼č├╝nd├╝klerini ve benden deneme, inceleme vb. ├žal─▒┼čmalarla katk─▒da bulunmam─▒ÔÇŁ istedi. Ben de kendisine ÔÇťbu g├╝nlerde ├Âyk├╝ye odakland─▒─č─▒m─▒, ├Âyk├╝ demini yakalam─▒┼čken ├Âyk├╝ yazmam─▒n daha iyi olaca─č─▒n─▒, bu ├žal─▒┼čmadan mazur g├Âr├╝lmemi s├Âyledim. Olsun, ├Âyk├╝ yaz, dedi. Nas─▒l yani dedim; NFK hakk─▒nda m─▒? Niye olmas─▒n? dedi. D├╝┼č├╝neyim, deyip ├ž─▒kt─▒m.

Sipari┼čle ├Âyk├╝ yaz─▒labilir miydi? Bu, olmaz dedim i├žimden; fakat yolda ne olduysa birden akl─▒ma NFKÔÇÖnin Paris ak┼čamlar─▒ geldi. Orada muhte┼čem bir hik├óye oldu─čunu d├╝┼č├╝nd├╝m. Bunun bir riski de vard─▒: Ger├žeklerden yola ├ž─▒k─▒lmas─▒ bir ├Âyk├╝ i├žin handikap idi, bunu biliyordum. Yaz─▒l─▒rsa da bu ÔÇśbelgesel bir ├Âyk├╝ÔÇÖ olacakt─▒ (b├Âyle bir t├╝r var m─▒ bilmiyorum). Yine de bir bakay─▒m, dedim. Bu konuda NFKÔÇÖnin ├╝├ž eserini yeniden ve notlar alarak okudum. Bir de bakt─▒m ki ald─▒─č─▒m notlar kurmaca bir d├╝nyan─▒n tam da ortas─▒ÔÇŽ O anda ├Âyk├╝y├╝ yazmaya karar verdim. Yakla┼č─▒k ├╝├ž-d├Ârt g├╝n eve kapand─▒m, durmadan yazd─▒m. ├ľyk├╝ bitti─činde yay─▒mlanacak gibi de─čildi; ├ž├╝nk├╝ bir derginin hacmini zorlayacak d├╝zeyde uzundu, 10 word sayfas─▒ olmu┼čtu. Yine de Be┼čir BeyÔÇÖe g├Ât├╝rd├╝m. ─░lk konu┼čmam─▒zdaki ├žekincemden dolay─▒ beklemiyormu┼č; ┼ča┼č─▒rd─▒ tabii. Yazd─▒m ama uzun oldu, yay─▒mlanmas─▒ zor, dedim. Be┼čir Bey de teyit etti, dergiyi kapat─▒r evet; ama yine de okuyay─▒m, dedi. Ertesi hafta gitti─čimde ├Âyk├╝y├╝ ├žok be─čendi─čini uzun da olsa yay─▒mlayaca─č─▒n─▒ s├Âyledi ve yay─▒mlad─▒.

G├╝ne┼čin Do─čdu─ču YerdeÔÇÖdeki Tuzsuz Adam ├Âyk├╝s├╝n├╝n ÔÇťgeli┼čininÔÇŁ de k─▒sa bir hik├óyesi var: Belediye, sokaklara belirli aral─▒klarla a─ča├ž dikiyordu. Bu a─ča├žlar─▒n hoyrat├ža ├Ârselendi─čini ve bu fedak├ór canl─▒lara yap─▒lmad─▒k i┼čkence b─▒rak─▒lmad─▒─č─▒n─▒ ba┼čka sokaklarda g├Âr├╝yordum. Kap─▒m─▒n ├Ân├╝ndeki a─čac─▒ olsun korumal─▒y─▒m, dedim. Bu d├╝┼č├╝nceyle a─čac─▒ s├╝rekli g├Âzetledim; sulad─▒m, dibini d├╝zenledim. Bir ak┼čam geldim ki g├Âvdesini zorlam─▒┼člar, e─čmi┼čler, yetinmeyip b─▒├žakla yaralam─▒┼člar, dal─▒n─▒n birini de k─▒rm─▒┼člar. Yaralar─▒n─▒ pansuman ettim, olabildi─čince do─črulttum, kenarlar─▒na korkuluk yapt─▒m: Dal─▒na da bir yaz─▒ yaz─▒p ast─▒m: ÔÇťB─▒rak─▒n, sizin i├žin ya┼čayay─▒m!ÔÇŁ Ya─čmurda zayi olmas─▒n diye yaz─▒ya po┼čet ge├žirirken oradan ge├žen -tan─▒d─▒k da biri- bana alayl─▒ alayl─▒ bakt─▒ ve g├╝l├╝msedi: ÔÇťNe l├╝zumsuz adam!ÔÇŁ der gibiydi. Akl─▒ma ilkin Sait FaikÔÇÖin ÔÇťL├╝zumsuz AdamÔÇŁ hik├óyesi geldi. Sonra aniden ÔÇťtuzsuzÔÇŁ kelimesi gelip -ÔÇÖl├╝zumsuzÔÇÖu ├Âte iterek- ÔÇśadamÔÇÖ─▒n yan─▒na ili┼čti. Bu tamlama ve anlatt─▒─č─▒m fragman bana o ├Âyk├╝y├╝ yazd─▒rd─▒.

Yukar─▒daki durumlar yazarlarda san─▒yorum ├žoklukla b├Âyledir; fakat -genelleme yapmaktan sarf─▒nazar etmeyece─čim- birbirine ba─čl─▒ iki durum daha var: Biri ┼ču: Okumadan yaz─▒lmaz. Okuman─▒n ise m├╝temadi olmas─▒ gerekir. Daha orta ├╝├ž├╝nc├╝ s─▒n─▒fta iken d├╝nya klasiklerinin ├Ânemli bir k─▒sm─▒n─▒ okumu┼č olarak -kendi pay─▒ma- diyorum ki b├╝t├╝n okumalar yetersizdir. Okumalar elbette devam etti, ediyor ve edecektir. Di─čeri, birikim kazanm─▒┼č olmakt─▒r. Bu da okumadan olmaz zaten. Yeterli birikime sahip de─čilseniz yazamazs─▒n─▒z; yazsan─▒z da ┼čairseniz ├žok ge├žmeden m├╝te┼čair, yazar iseniz m├╝teellif olursunuz; ├╝retiminiz ÔÇťbest sellerÔÇŁ de olsa uzun vadede sanatsal kar┼č─▒l─▒─č─▒ t├╝kenir, ademe maruz kal─▒r.

(*) Bu ├žal─▒┼čma Hece ├ľyk├╝’n├╝n Aral─▒k-Ocak 2014 ve 2017 (?) say─▒s─▒nda sorulan sorulara cevap olarak olu┼čtu.┬á