BALTA / recep seyhan – deneme

Kurtlarla kuzular─▒n dostluklar─▒na, tavuklarla tilkilerin muhabbetine ancak fabllarda rastlar─▒z; fakat ┼čecereleri ├žok farkl─▒ olsa da yollar─▒ s─▒kl─▒kla kesi┼čen iki nesne vard─▒r: Balta ve orman. Balta girmemi┼č ormanlar─▒ baltan─▒n ┼čerrinden emin k─▒lan ne olabilir? Bu sorunun cevab─▒n─▒ google bile bilmiyor. ┼×unu biliyoruz ama: Bu iki nesnenin aralar─▒ndaki ili┼čki, so─čuk sava┼č d├Ânemleri gibi ge├žmi┼čtir hep; tarih(leri) boyunca problemli olmu┼člard─▒r.

─░lgin├ž bir ┼čekilde taraflardan biri di─čerine ├ó┼č─▒k iken, di─čeri ondan nefret eden iki insan─▒n paradoksal ili┼čkilerine benzer balta ile orman─▒n (a─čac─▒n) ili┼čkisi. Ko┼čullar─▒n da zorlamas─▒yla aralar─▒nda d├╝zenli ileti┼čim ka├ž─▒n─▒lmazd─▒r ├╝stelik. Kurgunun ├žat─▒┼čma k─▒sm─▒ tam da burada ve hik├óye de buradan ba┼čl─▒yor. Anla┼č─▒laca─č─▒ gibi balta, platonik de de─čil ilan edilmi┼č tek tarafl─▒ bir tutkunun pe┼čindedir. Oysa ma┼čuk (a─ča├ž) a┼č─▒─ča hi├ž y├╝z vermedi─či gibi ondan nefret eder. Bilirsiniz; konunun bir de hik├óyesi vard─▒r. (Bu da hik├óye i├žinde hik├óye oluyor) Bizim baltan─▒n a┼čk─▒, biraz, hani Kadir ─░nan─▒rÔÇÖ─▒n sevdi─či kad─▒na ÔÇťseni seviyorum lan!ÔÇŁ diyerek ├žekti─či Osmanl─▒ tokad─▒na benziyor ama ne yapal─▒m ki b├Âyle durum. Hik├óyemize d├Ânersek; balta, orman─▒ bu a┼čkla k─▒r─▒p ge├žirmi┼č. A─ča├žlardan biri yerde can ├žeki┼čirken orman─▒n derdini dile getirmi┼č: ÔÇťAhÔÇŁ demi┼čÔÇŽ ÔÇťAh, Ah ┼ču sap─▒n yok mu; o benden olmasayd─▒ sen beni bu h├óllere koyamazd─▒n ama kaderin g├Âz├╝ k├Âr olsunÔÇŁ demi┼č. (Bu k─▒s─▒m benden oldu.) ┬á┼×air Naz─▒m HikmetÔÇÖin ÔÇťGe├žtim putlar─▒n orman─▒ndan, ne de g├╝zel y─▒k─▒l─▒yorlard─▒ÔÇŁ dizesinin ilham kayna─č─▒n─▒ balta ile orman─▒n bu dramatik (trajik mi yoksa) ili┼čkilerine ba─člamak da m├╝mk├╝n. Ne alaka demeyin; sanat adam─▒d─▒r efendim; malumlar─▒d─▒r, g├Âr├╝nenden g├Âr├╝ng├╝ye ula┼č─▒r ve ilk g├Ârd├╝─č├╝yle ilgisi kalmaz ula┼čt─▒─č─▒n─▒n.

Balta bir makine mi, alet mi gere├ž mi? Yap─▒m─▒ ola─čan├╝st├╝ ustal─▒k ve incelik gerektirmedi─či i├žin bir zanaat eseri dememiz zor. Sava┼č aleti donan─▒ml─▒ olanlar─▒na parantez a├žarsak genelde gere├žtir balta. ─░nsan─▒n tarihiyle ya┼č─▒t bir gere├ž. Hakk─▒nda fazla bilgi sahibi de─čil isek de antik yontulardaki resimlere ve tarih├žilerin bulgular─▒nda kulland─▒klar─▒ yontu resimlere bak─▒l─▒rsa insan─▒n bilinen en eski e┼čyalar─▒ndan biridir balta. ─░lk insanlar─▒n (demirden ├Ânce) yass─▒, yaprak ta┼člar─▒; hem bir savunma arac─▒ hem de; kesmek, ezmek par├žalamak, yarmak hatta kazmak gibi ├žok ama├žl─▒ kulland─▒klar─▒n─▒ biliyoruz. Balta ayn─▒ zamanda en eski av ve sava┼č malzemelerinden de biridir. ─░lk ├Ârnekleri ah┼čap bir sapa tutturulmu┼č bir ta┼čt─▒. Troya Sava┼č─▒ÔÇÖnda tun├ž baltalar─▒n kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ da HomerosÔÇÖtan ├Â─čreniyoruz. ─░lerleyen ├ža─člarda demir, bak─▒r ve ├želik z─▒rh─▒na b├╝r├╝nd├╝ balta. Balta, en parlak ve en masum d├Ânemini ├želik ├ža─č─▒nda (19.yy); oduncular─▒n, marangozlar─▒n, ├žift├žilerin vazge├žilmez bir ev e┼čyas─▒ olarak ya┼čad─▒.

─░lk ├ža─člarda, sab─▒ka kayd─▒ pek parlak de─čil baltan─▒n. Ad─▒n─▒n k─▒y─▒c─▒l─▒─ča, cinayete, zorbal─▒─ča kar─▒┼čt─▒─č─▒, Roma d├Âneminde de cell├ótlar─▒n yetki sembol├╝ oldu─ču biliniyor. Orta├ža─č boyunca konvansiyonel silahlar─▒n en ba┼č─▒nda geliyor zaten. Yahya KemalÔÇÖin ÔÇťak tolgal─▒ beylerbeyiÔÇŁ dedi─či ak─▒nc─▒lar─▒n ÔÇťbaltal─▒ sava┼č├ž─▒larÔÇŁ oldu─ču bilgisine de sahibiz. O d├Ânemde AvrupaÔÇÖda ├žift a─č─▒zl─▒ baltalar yap─▒ld─▒. Sap do─čramak i├žin de─čil tabii. Bu baltalar; teber, karg─▒, ├žengel kar─▒┼č─▒m─▒ bir silaht─▒. Balta sadece sava┼č aleti de─čil tabii; baltan─▒n t├╝revleri var bir de.[1]

Balta taraf─▒nda iyi gitmeyen bir ┼čey var: ─░nsanlar─▒n kafas─▒ndaki imaj─▒n─▒ d├╝zeltmeye ├žal─▒┼č─▒rken bir de h─▒zar ├ž─▒kmaz m─▒ kar┼č─▒s─▒na! Duyumlar─▒m─▒za g├Âre, son y─▒llarda h─▒zar ile aralar─▒ iyice a├ž─▒lm─▒┼č. Niye a├ž─▒k olmas─▒n? Siz olsan─▒z taht─▒n─▒z─▒ ba┼čkas─▒na kapt─▒rmaktan ho┼član─▒r m─▒s─▒n─▒z? Ger├žek ┼ču ki h─▒zar y├╝z├╝nden kullan─▒m alan─▒ iyice daralan baltan─▒n taht─▒ elinden gitmek ├╝zere. G├Ârg├╝ tan─▒klar─▒n─▒n rivayetine g├Âre baltan─▒n h─▒zar ile kavgas─▒n─▒ ay─▒rmaya ├žal─▒┼č─▒rken keserin t├╝revinin g├Âz├╝ k├Âr olmu┼č ve ├žapa ad─▒n─▒ alm─▒┼čt─▒r. ┼×eker pancar─▒, so─čan, bamya, fasulye gibi zirai ├╝r├╝nlere hayat kazand─▒ran ├žapan─▒n g├╝cek olu┼ču ve k├Âr bir kesere benzemesi de bu rivayeti do─čruluyor.

Baltan─▒n bir t├╝rl├╝ d├╝zeltemedi─či imaj─▒yla m─▒ ilgili bilmiyorum; edit├Âr├╝n g├Ânderdi─či taranm─▒┼č listede kalburun ├╝st├╝nde kalanlar aras─▒nda idi, se├žen olmam─▒┼č. Bize kald─▒. Bunu derken baltay─▒ k├╝├ž├╝ms├╝yor de─čiliz. Konu, bu gere├ž hakk─▒nda kaynaklarda yeterli bilgi bulunmay─▒┼č─▒ ile ilgili. Diyebiliriz ki k├Ây k├Âkenli olmayanlar─▒n ├žoklukla filmlerde g├Ârd├╝─č├╝ bir gere├žtir balta. Eski tarih├« filmlerde baltas─▒n─▒ kapan er meydan─▒na ko┼čar. Balta, anla┼č─▒laca─č─▒ gibi sava┼č aleti olarak ├Âne ├ž─▒kan bir e┼čya.

Baltan─▒n yak─▒n tarihimize ironiyle ge├žen bir hat─▒ras─▒ da var: Soyad─▒ kanunu ├ž─▒k─▒nca kendilerine soy ad se├žimi i├žin yap─▒lan tebligata uymayan veya tembellik edip n├╝fus dairesine gelmeyen k├Âyl├╝lere k─▒zan memurlar, bu vatanda┼člara g─▒yaplar─▒nda; d├Ânek, kazma, balta, s├╝ts├╝z, gams─▒zo─člu, uyurgezer, donukara, yanard├Âner gibi isimler verirlermi┼č. (Bunu yeri gelmi┼č bir ├Âyk├╝de de i┼člemi┼čtik: Hunfesin Topaklar─▒).

ÔÇťE─čer bir a─čac─▒ kesmek i├žin bir saatim olsayd─▒, ilk k─▒rk be┼č dakika baltam─▒ bilerdimÔÇŁ demi┼č A Lincoln. Do─čru demi┼č. Baltay─▒ ta┼č ile bileyeceksiniz. Her ta┼čta a─ča├ž bitmez (Yanl─▒┼č de─čil; a─ča├ž, baz─▒ ta┼člar─▒ m├╝mbit bir alan olarak se├žer). Bileme dediysek her ta┼čla bilenmez tabii. Masat denir ona da. Giri┼čti─činiz i┼čten verim almak istiyorsan─▒z yoluyla gitmelisiniz. Baltan─▒z iyi ve do─čru saplanmad─▒ysa onunla bir rezilli─či payla┼čabilirsiniz. Babam balta saplamada ve t─▒rpan di┼čemede ustayd─▒. Kom┼ču k├Âylerden bile baltas─▒n─▒ saplatt─▒rmaya gelenler olurdu. Elbette sap─▒yla gelirdi adam. Babam ├žoklukla be─čenmezdi getirilen a─čac─▒ ve ÔÇťBundan balta sap─▒ olmazÔÇŁ derdi. Havalan─▒rd─▒ tabii bu s─▒rada. ÔÇťBalc─▒n─▒n bal tas─▒ varsa oduncunun da baltas─▒ varÔÇŁ demek istiyordu zahir. ┼×u da var: Demek ki ÔÇťbaltay─▒ ta┼č ile bilemekÔÇŁ devredeydi burada. ─░┼člemin di┼čeme oldu─čunu s├Âyl├╝yor de─čilim; bir i┼čten verim almak i├žin o i┼čin kendi do─čas─▒na uygun gere├žler kullanmak gerekti─čini s├Âyl├╝yorum. Baltas─▒n─▒ saplamas─▒n─▒ bilmeyene k─▒z vermezlerdi eskiden derdi babam. O zaman bu adamlar─▒n hepsinin evde kalmalar─▒ gerekmiyor muydu? Bunu a├žt─▒m babama. Zaman o zaman, insan o insan m─▒ dedi.

Ne demi┼č atalar? Yoluyla giden yorulmaz. ┬áBir a─ča├ž kesecekseniz baltan─▒z keskin olmal─▒; yoksa ha┼čat─▒n─▒z ├ž─▒kar. (Kald─▒r─▒lm─▒┼č pankartta, bana, Mehmet E. YurdakulÔÇÖun ÔÇťSak─▒n kesme, ya┼č a─čaca┬ábalta┬ávuran el onmaz” dizesinin g├Âsterildi─čini duyumsuyorum. A─ča├žlar─▒ kesen balta de─čildir; ┼čim┼čeklerinizi onu tutan ele y├Âneltiniz l├╝tfen.) F. Kafka ba┼čka bir ┼čey demi┼č: (KafkaÔÇÖn─▒n buraya da m─▒ s├Âz├╝ olmu┼č demeyin, googleÔÇÖ─▒n yalanc─▒s─▒y─▒m): ÔÇťBir kitap i├žimizdeki donmu┼č denize inen balta gibi olmal─▒.ÔÇŁ G├Ârd├╝n├╝z m├╝? Ben desem baltay─▒ ta┼ča vurdu─čumu d├╝┼č├╝n├╝rd├╝n├╝z ve ÔÇťBalta ile kitapÔÇŽ Ne alaka?ÔÇŁ derdiniz ama Kafka demi┼č. Demek ki ad─▒n─▒z da─č─▒n zirvesine t─▒rmand─▒ysa a┼ča─č─▒lardaki ├žal─▒lar─▒n feryad─▒ sizi yolunuzdan ├ževiremez. Temel, atalar─▒n ÔÇťDostun aln─▒ndaki sine─či baltayla kovalama!ÔÇŁ uyar─▒s─▒na kulak assayd─▒ DursunÔÇÖun aln─▒n─▒n ortas─▒ndaki sine─či baltayla savmaya kalmazd─▒ herhalde. Temel bu. B─▒y─▒─č─▒n─▒ balta ile kesmi┼č adama kim ne s├Âz ge├žirebilir ki atalar ge├žirsin.

Ba┼čka bir ┼čey daha var: ÔÇťBir baltaya sap olmay─▒ÔÇŁ d├╝┼č├╝n├╝yorsan─▒z, ├Ânce baltan─▒z─▒ k├╝t├╝kten ├ž─▒karmas─▒n─▒ bileceksiniz. Baltan─▒z─▒n sap─▒ yap─▒l─▒rken matematik hesaplar─▒n d─▒┼č─▒na ├ž─▒k─▒ld─▒ysa k├╝t├╝─če saplanan baltay─▒ oradan ├ž─▒karman─▒z kolay olmaz. Balta sap─▒n─▒ yonamaz. Bunun i├žin ba┼čka bir baltadan yard─▒m alman─▒z gerekir. (Haf─▒zaya not: Baz─▒ k├Âyl├╝lerin yeni mezun m├╝hendislere diploma verecek d├╝zeyde m├╝hendislik bilgileri vard─▒r.)

Tarihin en naml─▒ baltas─▒ BabilÔÇÖdeki puthaneye gizlice girip putlar─▒ k─▒ran ─░brahim (a.s)ÔÇÖ─▒n baltas─▒d─▒r. ─░brahim (a.s) eylemde kulland─▒─č─▒ baltay─▒, ÔÇťcan─▒n─▒ ba─č─▒┼člad─▒─č─▒!ÔÇŁ b├╝y├╝k putun boynuna asm─▒┼čt─▒.┬á Sorgulamada, ├Âzetle, sa─č(lam) putu g├Âstererek┬á ÔÇťO yapm─▒┼č olabilirÔÇŁ demi┼čti. ÔÇťOlur mu? Putlar konu┼čmazÔÇŁ demi┼člerdi putperestler. ÔÇťSize s├Âz├╝ olmayan, kendisini k─▒r─▒lmaktan koruyamayan bir ┼čeyden tanr─▒ olur mu?ÔÇŁ demi┼čti ─░brahim de (Enbiya, 58-67). Putlar yerlerinde ├žok sa─člam oldu─ču i├žin ├Âyle kolayca k─▒r─▒lacak, devrilecek cinsten ┼čeyler de─čildi. Bu sebeple, fetihten sonra K├óbeÔÇÖdeki putlar─▒ deviren Hz. MuhammedÔÇÖin bu eylemi hangi gere├žle ger├žekle┼čtirdi─čini de merak konusu olarak b─▒rakal─▒m.
H├╝zn├╝n ┼čairi Asaf Halet ├çelebi, o b├╝y├╝k soruyu sormu┼čtu bu olaydan hareketle:

ibrâhîm
i├žimdeki putlar─▒ devir
elindeki baltayla
k─▒r─▒lan putlar─▒n yerine
yenilerini koyan kim

DostoyevskiÔÇÖnin Su├ž ve Ceza roman─▒ndaki hukuk talebesi RaskolnikovÔÇÖun tefeci kad─▒n─▒ ├Âld├╝rmek i├žin gitti─či binaya balta ile girmesi (elbette saklayarak), o balta ile i┼členen cinayetin roman─▒n tarihine ge├žmesi baltan─▒n ─░brahim (a.s) ile kazand─▒─č─▒ ┼č├Âhretini 20.yy’da g├╝ncelledi diyebiliriz┬á Demek ki balta ile putlar─▒ k─▒rmak da m├╝mk├╝n cinayet i┼člemek de.

Freud ve talebeleri balta, keser, makas, b─▒├žak gibi kesicilerde ba┼čka ÔÇťkesiciÔÇŁ unsurlar bulmu┼člar; fallik bir anlam y├╝klemi┼čler bu nesnelere. Argoda penis anlam─▒ da buradan geliyor baltan─▒n. Tabii cinsellikle s─▒n─▒rl─▒ de─čil; para ve sosyal konumun belirleyicisi olarak g├╝├ž ve iktidar ile de ilintili bulunmu┼č balta. Baz─▒ devletlerce g├╝c├╝ sembolle┼čtiren bir amblem olarak kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ da kaydedelim. Osmanc─▒kl─▒ Baltac─▒ Mehmet Pa┼čaÔÇÖn─▒n (vef. 1712 Limni) s─▒fat─▒ndaki g├╝├žlerin ├Âncelikle hangisinden etkilenmi┼čtir Katherina, onu bilemeyiz; fakat rav├«lerin a─čz─▒ torba de─čil ki b├╝zesiniz; her ikisini de yak─▒┼čt─▒rm─▒┼člar. Pa┼čan─▒n ad─▒n─▒ anm─▒┼čken as─▒l ad─▒ Cuma Sakall─▒ olan ├é┼č─▒k Delibalta (vef. 2017) nam─▒yla maruf bir ozan─▒n varl─▒─č─▒n─▒ da duyural─▒m. Tam da burada Baltal─▒ HanoÔÇÖnun ilgin├ž hik├óyesine bakmazsak olmaz:

Baltal─▒ Hano 19. yyÔÇÖ─▒n sonlar─▒nda ─░stanbulÔÇÖda ya┼čam─▒┼č ilk ve ├╝nl├╝ bir Osmanl─▒ kad─▒n kabaday─▒s─▒d─▒r. As─▒l ad─▒ HanzadeÔÇÖdir. Hano, Hanzade Han─▒m iken bir kabaday─▒ya ├ó┼č─▒k olur. E┼činden bo┼čan─▒p onunla ya┼čamaya ba┼člar. 12 ya┼č─▒ndaki ├žocu─čunu da yan─▒na al─▒r. Bir g├╝n, ├žocuk ans─▒z─▒n ortadan kaybolur. Sevgilisinden yard─▒m ister ama adam oral─▒ olmaz. Durumdan ┼č├╝phelenen Hanzade, erkek k─▒l─▒─č─▒nda b├╝t├╝n hamamlar─▒ dola┼č─▒r. Derken bir hamamda o─čluyla kar┼č─▒la┼č─▒r. Buldu─ču ├žocuk h├«z o─čland─▒r (2). Anla┼č─▒l─▒r ki sevgilisi, ├žocu─ču burada zorla ├žal─▒┼čt─▒rmakta ve d├╝┼č├╝k erkeklere pe┼čke┼č ├žekmektedir.[ii] Cinnet ge├žiren Hanzade, hamam─▒n odun deposundan ald─▒─č─▒ bir baltayla sevgilisi d├óhil 21 ki┼čiyi orac─▒kta do─črar. Hanzade art─▒k HanoÔÇÖdur ve 17 ay boyunca ka├žar. Bu s├╝rede o ├ževreden insanlara kan kusturur. Yakaland─▒─č─▒nda kur┼čuna dizilerek ├Âld├╝r├╝l├╝r.

Balta deyip ge├žmeyin. Ev e┼čyalar─▒n─▒n hi├žbiri s─▒radan de─čildir ve her biri insan ile anlam kazan─▒r. Bu d├╝nyadan ├žekip gidenler, geride b─▒rakt─▒klar─▒ e┼čyalar─▒nda ya┼čarlar bir yanlar─▒yla. Balta da insanla balta olmu┼čtur. ─░nsan─▒n adaml─▒─č─▒n─▒/kad─▒nl─▒─č─▒n─▒, kulland─▒─č─▒ e┼čya ile ili┼čkilerinin niteli─či belirler. (G├╝n├╝m├╝z insan─▒n─▒ tan─▒man─▒n en kestirme yolu, telefonuyla ili┼čkilerine bakmakt─▒r.) Hani; anlay─▒┼čs─▒z, kom┼čusuna y├╝k, bencil, beceriksiz kom┼čular vard─▒r. Baltay─▒ verirsiniz, a─čz─▒n─▒ k─▒rar getirir. E┼čyaya adil davrananlar i├žin; yani onunla ili┼čkileri d├╝zg├╝n olanlar i├žin bu bir azapt─▒r. Ha deyince yapt─▒ramazs─▒n─▒z. Buna o anda zaman da ortam da izin vermez zaten. E┼čyaya onun haiz oldu─ču k─▒ymeti verenler ÔÇťBaltay─▒ yitirdi─čime yanmam; bulan, a─čz─▒n─▒ ta┼ča s├╝rm├╝┼č olur diye yanar─▒m.ÔÇŁ demi┼člerdir. Burada, e┼čyan─▒n insan─▒n ├Ân├╝ne ge├žmesi s├Âz konusu de─čil; e┼čya ile ili┼čkileri hoyrat olanlara tepki var. Durup dururken ÔÇťAdalet, e┼čyay─▒ yerine koymakt─▒rÔÇŁ dememi┼č Mecelle.

Baltan─▒z k├Âr olmas─▒nÔÇŽ
____________________________________________________________

[]┬áBaltan─▒n t├╝revleri: Uzun sapl─▒ ve kargaburunlu olan─▒na Girebi denir. Girebi, faravgadaki b├╝kleri, dikenleri, sert k─▒y─▒lar─▒ temizlemek i├žin iyi bir gere├žtir. Bir de Nacak var. Baltan─▒n yavrusu oluyor nacak da. Bir ├žocuk bile kullanabilir diyeyim anla┼č─▒l─▒r san─▒yorum. Yaylalarda, hayvanlara ye┼čil yaprak getirmek i├žin kullan─▒rd─▒ b├╝y├╝kannem. ├ç─▒ra ditmek i├žin de iyidir nacak. Baltaba┼č var bir de ancak bunun baltayla ilgisi yok. Baltaba┼č; direkleri omurgas─▒na do─čru dikey olan gemi. Deli baltaÔÇÖn─▒n da baltayla ilgisi yok. Mecazd─▒r. Ac─▒mas─▒z kimseler i├žin kullan─▒l─▒r.

Di─čer balta t├╝rleri:
Ay balta┬á┬á ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á : A─čz─▒ yar─▒m daire bi├žiminde olan balta.
A┼č├ž─▒ baltas─▒ ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á : Kasap sat─▒r─▒
Hacamat baltas─▒┬á┬á┬á┬á : Bu i┼člem i├žin kullan─▒lan k├╝├ž├╝k kesici.

[2] Hami┼č: H├«z o─član; h├╝nsa, muhannes, gul├óm, ana├ž, nevc├╝v├ón, nev-h├óste, pu┼čt, hamam o─član─▒ vb. anlamlara geliyor. 17. y├╝zy─▒ldan kalma bir elyazmas─▒ Dellakn├óme-i Dilg├╝┼č├óÔÇÖdaki (G├Ân├╝ller A├žan Dell├óklar Kitab─▒) kay─▒tlara g├Âre asl─▒nda hamamlar denetim alt─▒nda idi ve b├╝t├╝n hamamlar─▒n sorumlusu bir ‘hamamc─▒lar keth├╝das─▒’ bile vard─▒; fakat her d├Ânemde oldu─ču gibi o zaman da yasalar ├ži─čnenir, b├Âyle kese ile adam sabunlama d─▒┼č─▒nda ba┼čka i┼člere y├Ânelenler de bulunurmu┼č.

NOT: May─▒s 2018 sonu itibariyle edebi ├žal─▒┼čmalar─▒m─▒z burada, bu butonda daha s─▒kl─▒kla yay─▒mlanacakt─▒r