İSTANBUL ÖYKÜLERİ[1]

            Bu şehr-i Stanbul ki bî-misl ü behadır
            Bir sengine yek pare Acem mülkü fedadır
                                                           Nedim

İstanbul bizzat kendisi bir hikâyedir; yaklaşık 1600 yıllık bir hikâyedir bu. Dört imparatorluğa (Roma, Latin, Bizans ve Osmanlı) başkentlik etmiş bu müstesna şehir,  İslamlaştıktan sonra hikâyeler üretmeye devam etti. Şairin ifadesiyle “ağlayanı bile bahtiyar” olan İstanbul’a bir kez gelen oraya bir daha gelmeden duramaz. İstanbul’da bir kez ikamet eden için ise oradan ayrılmak derin bir acı demektir[1].
İstanbul hasretini en güzel anlatan hikâyelerden biri Ziya Osman Saba’nın Bıraktığım İstanbul adlı hikâyesidir. Anlatıcının beklenmedik bir anda başka bir ile tayini çıkar. İstanbul’dan ayrılacaktır. Daha ayrılmadan içine bir hasret çöker[2].
İstanbul öykülerini muhtevi eserleri -kendi değerlendirmemize göre- kendi alanında tasnif ettik. (Bu tasnif elbette öznel bir tasniftir. Bir başkasına göre tasnifteki sıralama değişebilir.) İstanbul Hikâyeleri/Öyküleri antolojisi adıyla yaklaşık 30 civarında çalışma yayımlanmış. Bunlar içinde ilk beşe alabileceğimizi düşündüğümüz çalışmalar: İstanbul Öyküleri Antolojisi (hzl. Jale Sancak: İkaros, 2009); Öykülerde İstanbul (hzl. Semih Gümüş, İş Bank Kültür Yayını, 2003); İstanbul Hikâyeleri (hzl. Metin Önal Mengüşoğlu, Osmanlı Türkçesiyle, Okur Kitaplığı, 2004, 2018); İstanbul Öyküleri, Metin Yeğin, Phonix yayınları, 2012); İstanbul Hikâyeleri (hzl. Nuhan Nebi Çam, Bilge Kültür Sanat yayını 2019).
Antoloji olarak değil telif olarak yazılmış ve sadece İstanbul’u anlatan iki hikâye kitabı var: İlki Peyami Safa’nın İstanbul Hikâyeleri (Ötüken, baskıları 1924, 2018); diğeri Abidin Dino’nun Yeditepe Öyküleri (İlk baskısı 1934, sonra İş Bank. Kültür Yayını, 2002, 2007, 2014). İstanbul’un tepeleri ile anılan semtlerinin (Topkapı Sarayı çevresi, Çemberlitaş, Beyazıt, Fatih, Yavuzselim, Edirnekapı, Kocamustafapaşa) farklı yazarlarca anlatıldığı hikâyeler Yeditepe İstanbul Öyküleri adlı 7 ciltlik bir antolojide toplandı ve bu çalışmalar 2015’te Ceylan Yayınları’nca yayımlandı. Bunun dışında çalışmalar da var elbette; bunlar dipnotta verildi[3]. Bir not olarak; 2018’de Aydın Ünv. İletişim Fakültesince İstanbul Öyküleri Sergisi’nin düzenlendiğini de kaydedelim.
İstanbul’u en güzel anlatan hikâyelerde ilk beşe aldığımız öyküleri ise şöyle sıralayabiliriz: Ziya Osman Saba, Bıraktığım İstanbul, Abidin Dino, Yeditepe, Sait Faik Abasıyanık: Yüksek Kaldırım,  Oktay Akbal: Son Vapur; Nedim Gürsel: Sevgilim İstanbul.
Reşat Ekrem Koçu’nun ömrünü verdiği 11 ciltlik İstanbul Ansiklopedisi -hikâye olmamakla birlikte- İstanbul için yazılmış ve yazılacak bütün eserlere kaynak kitap niteliğinde olağanüstü bir çalışmadır. Bu eserden söz etmezsek bu çalışma yarım kalır. Bir de İstanbul’u hikâye formatında, kurmaca metin tadında anlatan eserler vardır. Bunlardan ilk beş içinde değerlendirdiğimiz eserler: Evliya Çelebi, Seyahatname I. Cilt; Ahmet Hamdi Tanpınar: Beş Şehir (İstanbul Maddesi); Yahya Kemal Beyatlı: Aziz İstanbul; Abdülhak Şinasi Hisar: Boğaziçi Mehtapları; Mithat Cemal Kuntay: Üç İstanbul.
Hikâye türü içinde olmamakla birlikte Mario Levi’nin İstanbul Bir Masaldı; Tanpınar’ın Huzur ve Peyami Safa’nın Matmazel Noraliya’nın Koltuğu; Nedim Gürsel’in Boğazkesen; Orhan Pamuk’un Masumiyet Müzesi; Ahmet Ümit’in İstanbul Hatırası romanlarını da İstanbul öyküleri içinde anmalıyız. Tarih ile hatıratın iç içe geçtiği Refik Halit Karay’ın İstanbul’un Bir Yüzü; Samiha Ayverdi’nin Boğaziçi’nde Tarih; Salah Birsel’in İstanbul’un Ortası; Beşir Ayvazoğlu’nun Üçüncü Tepe’de Hayat,  Sermet Muhtar Alus’un İstanbul kazan Ben Kepçe;  Thorvald Steen’in İstanbul Hikâyeleri adlı inceleme niteliğindeki eserleri de bu çerçevede anmamız gereken çalışmalardır. Melih Uslu’nun 2018’de Mona Yayıncılık’tan çıkan Yürüyerek İstanbul adlı anlatı çalışması ile İBB yayınlarından çıkan Burhan Felek’in Eski İstanbul Hikâyeleri adlı anıları ve Haldun Hürel’in 2018’de Kapı’dan çıkan Tuhaf ve Kısa Öykülerde İstanbul derleme çalışması da bu meyanda anılmaya değer eserlerdir.

_________________________
[1] Bu metin, Türkiye Yazarlar Birliği İstanbul Şubesi’nin İBB desteği ile düzenlediği ÖYKÜ FESTİVALİ programı çerçevesinde 15.3.2019 Cuma günü ilgili oturumda yapılan konuşmamızdan derlenmiştir. Genel koordinatör, F. Gülşen Koçak’ın sunduğu Öykümüzde İstanbul konulu oturumda konuya ilişkin değerlendirmelerimizden sonra  16 Mart Cumartesi günü de usta hikâyeci, Cihan Aktaş’la ilgili oturumda Aktaş’ın Öykücülüğü’ne ilişkin görüş ve tespitlerimizi sunduk.
NOT: Öykü Festivali’nden bağımsız fakat içerik olarak onun devamı niteliğinde 23 Mart Cumartesi günü gerçekleştirileceği duyurulan  Mahur Beste dergisi-ÖYKÜ KIRAATHANESİ etkinliği çerçevesinde Modern Öykünün Serüveni konulu konuşmamız (cenazemiz sebebiyle) ileri bir tarihe ertelenmiştir.
[2] Öykülerle İstanbul, Hzl Semih Gümüş, İş Bank Kült. Yay. 2000, İst.
İlgili hikâyeden bir bölüm: “O akşam İstanbul’u, İstanbul’dan ayrılmak korkusu içime düşmüş olarak seyretmiştim (…) Her şeyimi; toprağında ölülerimi, bütün sevdiklerimi, evimi, mahallemi, sokağımı; her akşam ekmeğimi uzatan, köşe başındaki ekmekçiyi, öbür köşeye sepetini yerleştirip “Salata, turp!” diye bağıran yaşlı salatacıyı, her şeyi, herkesi bırakarak ayrıldım. Her akşam, akşamı mahalleme getiren türlü türlü yoğurtçu sesleri, saatler ilerledikçe bozacı sesleri, bekçi düdükleri, tren tekerleklerinin değişmez, şaşmaz gürültülerine karışa karışa, uzaklaşa uzaklaşa kayboldular. Sabah olurken sütçünün orada geçişinden haberim oldu, zerzevatçı, “İri lahana, beyaz karnabahar!” diye bağırıyordu. Orada her sabah gazetemi uzatan gazeteci, o sabah kendisinden gazete almadığımı anlayarak beni nankörlükle itham etti mi? (…)
[3] İstanbu’u farklı boyutlardan anlatan diğer hikâye kitapları: Masaldan Romana, Sözden Yazıya İstanbul Hikâyeleri, derleme, hzl. Serdar Soydan, Kapı, 2008; İstanbul Hikâyeleri, Thorvald Steen, Kafekültür, 2013;İstanbul Kareli Öyküler, hzl. Tolga Gümüşay, Altın Kitaplar, 2018; İstanbul Hikâyleri, Münire Tuğsuz, Kendi Yayınları, 2002; Kırk Yıllık İstanbul Hikâyeleri, Burhan Felek, Felek Yayıncılık, 1984; Öyküleriyle İstanbul Anıtları I, II, Adnan Özyalçıner-Şennur Sezer, Evrensel Basım, 2010; Yazdan Kalma Bir Gün, Adnan Özyalçıner, Doğan Kitap, 1999; İstanbul’un Halleri, Aziz Nesin, derleme, Ocak, 2014,2019; İç İçe Geçmiş İstanbul Öyküleri, Aziz Gökdemir, Gendaş Yayını, 1998; İstanbul, Çar Şehrinin Hikâyesi, Nestor İskender, Genç Damla Yayını, 2014; 1898 İstanbul Kahvehane Hikâyeleri, Allan Ramsay,-Cyrus Adler, Maya Kitap, 2012; Üç Şehrin Hikâyesi, Abdullah Yılmaz, Alfa, 2017; Kadın Öykülerinde İstanbul, hzl. Hande Öğüt, Sel Yayıncılık, 2008; Timeout İstanbul Hikâyeleri, editör: Özlem Arıkan, Ajans Medya, 2007…