SORU┼×TURMA / BUT─░MAR DERG─░S─░

Sorular: BUT─░MAR dergisi yay. y├Ânt. ┼×eyma Suba┼č─▒
  • Bir kurmaca metnin do─ču┼ču sizde nas─▒l ger├žekle┼čir?

RS-Bu sorunun bir benzeri daha ├Ânce ba┼čka bir dergide ÔÇť├ľyk├╝n├╝n do─čdu─ču anÔÇŁ ba┼čl─▒─č─▒ alt─▒nda y├Âneltilmi┼čti. Orada de─čindi─čim hususlar─▒ tekrar etmemek i├žin farkl─▒ noktalara de─čineyim: Kurmaca metinler ger├žek olandan yontulabildi─či gibi hayalden de yontulabilir. Ger├žekten yontman─▒n riskleri vard─▒r. Ger├žek sizi kendi ├žekim alan─▒na s├╝r├╝kleyerek ayartabilir; hatta muhayyilenizi tutuklayabilir. Bu riski a┼čman─▒n yolu hayale ve arketiplere m├╝racaat etmektir. Bendeniz hayalden de yontsam hi├žbir ger├že─če t├╝m├╝yle s─▒rt d├Ânmedim. ┼×unu s├Âyleyebilirim: Hik├óyelerimde; ger├žek hayatta veya i├žimde veya hayat─▒m─▒n bir diliminde ya┼čamad─▒─č─▒m, g├Ârmedi─čim, g├Âzlemlemedi─čim, birinden duymad─▒─č─▒m yahut d├╝┼člemedi─čim hi├žbir ┼čey yoktur. Bu ┼ču anlama geliyor: Hik├óye, do─čmadan ├Ânce bana bu sayd─▒─č─▒m merkezlerden bir dalga olarak gelir,┬á muhayyilemin k─▒y─▒lar─▒na vurur. Onu oradan al─▒p i┼člemek kal─▒r bana. Bazen bu dalgalar bir yo─čunlukla gelebilir. Bu bir bereket demidir ku┼čkusuz ve hik├óye yazmam─▒ kolayla┼čt─▒r─▒r.Konunun di─čer ve├žhesinde ┼ču var: ─░├žimizde ya┼čad─▒klar─▒m─▒z/ya┼čatt─▒klar─▒m─▒z t├╝m├╝yle kurmacad─▒r ve hi├žbir kurmaca ger├žekten t├╝m├╝yle yal─▒t─▒lm─▒┼č de─čildir. ─░nsan─▒n, insan vasf─▒n─▒n temelinde muhayyile vard─▒r. Muhayyilesi olmasa insandan geriye hi├žbir ┼čey kalmazd─▒. Muhayyileyi besleyen bitimsiz kaynak da ├žocukluk d├Âneminde dokunan bilin├žd─▒┼č─▒ndaki yap─▒lanmalar─▒d─▒r. Buna ÔÇťarketipÔÇŁ diyor Jung. Bilin├žalt─▒ndaki arketiplerin bilince y├╝kseldi─či demlerde do─čar ├Âyk├╝. ┼×iir de b├Âyledir. Bu sebeple kurmaca metinlerin t├╝kenmeyen kayna─č─▒ ├žocukluk d├Ânemidir ve yarat─▒c─▒ yazar o d├Ânemi ├žok ciddiye almal─▒d─▒r. Kurmaca metinlerin ikinci b├╝y├╝k kayna─č─▒ yaln─▒zl─▒k duygusudur. ─░nsan─▒ birey k─▒lan en ├Ânemli ay─▒r─▒m yaln─▒zl─▒kt─▒r. Yaln─▒zl─▒k duygusunun yal─▒n-─▒z kalmakla ilgisi yok gibidir. Bu duygu ana kuca─č─▒ndaki ├žocuklarda bile olabilir. Yaln─▒zl─▒k duygusu, ├žocukluk d├Âneminden sonra yarat─▒c─▒ bir yazar─▒ besleyen ikinci ana kaynakt─▒r. Yaln─▒zl─▒k duygusu, bilince ├žarpan farkl─▒ dalgalar─▒n ba┼čkalar─▒nca/├ževresinde alg─▒lan(a)mad─▒─č─▒n─▒n sezilmesi veya alg─▒lanamayacak olmas─▒n─▒n anla┼č─▒lmas─▒ ile ba┼člar. O andan itibaren insan kendisini yaln─▒z hisseder. Farkl─▒ dalgalar nedir? O insan─▒n duygusal dokusunu ├Âren ilmeklerdir ve o ilmekler kesinlikle o bireye ├Âzg├╝d├╝r. Bir h├╝z├╝n melodisiyle gelir yaln─▒zl─▒k. Bu sarmala yakalan─▒nca Sait FaikÔÇÖin ifadesiyle ÔÇťmilyonlarca insan i├žinde yapayaln─▒zÔÇŁ kal─▒rs─▒n─▒z.Demek ki kurmaca metinlerin do─ču┼čunda yaln─▒zl─▒k ├Ânemli bir kaynakt─▒r. Bu k─▒s─▒m bilgi ile ilgili de─čildir; ├Âncelikle verili olanlar─▒n hemen yamac─▒nda duran birey varl─▒─č─▒n─▒zla sonra birikim ile ilgilidir. Bir birikiminiz yoksa yaln─▒zl─▒k duygusunun size g├Ânderdi─či verileri de─čerlendiremezsiniz ve o davran─▒┼člar─▒n─▒zdaki yans─▒malar─▒yla kal─▒r sadece.

Konunun ├╝├ž├╝nc├╝ aya─č─▒nda teknik i┼člemler vard─▒r. Bu k─▒s─▒m konunun bilgisine sahip olmakla ilgilidir. Burada yap─▒lacak olan muhayyileye d├╝┼čen verileri toplay─▒p de─čerlendirmektir. Geriye; yazar─▒n kendisine ba─č─▒┼članan bu verileri d├╝zenledikten sonra dilin imk├ónlar─▒n─▒ en verimli ┼čekilde kullanarak metne d├Ân├╝┼čt├╝rmesi kal─▒r.

  • Hik├óye ve ├Âyk├╝ kar┼č─▒la┼čt─▒rmas─▒nda hangi adland─▒rman─▒n do─čru oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yorsunuz?

RS-Bu konuya, yapt─▒─č─▒m─▒z bir ├žal─▒┼čmada (Bana Hik├óye Anlatma/psikanalitik ontolojik tahliller) de─činmi┼čtim. Ayr─▒nt─▒y─▒ oraya havale ettikten sonra ┼č├Âyle diyece─čiz:┬á Bendeniz ├Âyk├╝ ile hik├óye aras─▒nda ince bir ayr─▒m oldu─čunu s├Âyleyegeldim. Kimi dostlar─▒m─▒z bunu kabul etmiyor. Hik├óyenin nesi vard─▒, dili k─▒s─▒rla┼čt─▒rma ├žabalar─▒na ├žanak tutmakt─▒r bu diyerek bize k─▒zan dostlar─▒m─▒zdan farkl─▒ d├╝┼č├╝n├╝yorum. Mesele bu kadar yal─▒nkat de─čil. ├ľyk├╝y├╝ kurmak hik├óyeden daha zordur. Hik├óye geleneksel damarla ve ondan bize tevar├╝s edenlerin g├╝ncellenmesi diyebilece─čimiz bir tutumu ├Âne alan bir ÔÇťanlat─▒mÔÇŁ iken; ├Âyk├╝, modern hik├óyenin verilerinden olabildi─čince yararlanan bir ÔÇśanlat─▒ÔÇÖd─▒r. ├ľyk├╝n├╝n ÔÇťanlat─▒ÔÇŁ ├Âzelli─činde, denemeden koparak oradan ├Âzerkli─čini ilan etmi┼č olmas─▒n─▒n b├╝y├╝k pay─▒ oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yorum. Bendeniz, ├Âyk├╝ ├Âzellikleri bask─▒n olan bir metne ÔÇť├Âyk├╝ÔÇŁ demeyi, hik├óye ├Âzellikleri bask─▒n olan metne de hik├óye demeyi tercih ediyorum. Bundan dil ne zarar g├Âr├╝r? Tersine dil bir kelime daha kazan─▒r. Bu m├╝lahazalarla bendeniz son ├ž─▒kan ├Âyk├╝ kitab─▒m ZongoÔÇÖnun De─čirmeniÔÇÖni bilin├žli bir tercihle ÔÇťhik├óyeÔÇŁ olarak kodlad─▒m. Bu kitaptaki alt─▒ ├Âyk├╝den d├Ârd├╝ hik├óye olunca kitab─▒n hik├óye olarak kodlanmas─▒ gerekti─čini d├╝┼č├╝nd├╝m. Keza kitaba ad─▒n─▒ veren metin bir hik├óyedir. Oradaki ├ľl├╝ Sesleri Korosu adl─▒ uzun anlat─▒ hik├óyeden ziyade ├Âyk├╝d├╝r. Burada ┼čunu ├Âzellikle belirtmeliyim: Bu adland─▒rmalar─▒, biri metne art─▒ bir vas─▒f (r├╝├žhaniyet) kazand─▒r─▒yormu┼č da di─čeri sahip oldu─ču adland─▒rmadan dolay─▒ bir eksiklik (nakise) i├žindeymi┼č gibi de─čerlendirmek son derece yanl─▒┼č olur.┬á Yap─▒lan, metnin ├Âzelli─čine uygun bir ad koyma i┼člemidir. Hepsi budur. Bir tespit olarak bir vesileyle de─činmi┼čtim. ├ľnemine bina ederek: ├çok rahat ÔÇťGeleneksel hik├óyemizÔÇŁ ┬ádiyebilir iken bir y├╝zy─▒l ge├žti─či h├ólde h├ól├ó ÔÇťmodern ├Âyk├╝m├╝zÔÇŁ diyemiyoruz. ├ľyk├╝ cemaatini bunu d├╝┼č├╝nmeye davet ediyorum.

  • Hik├óyede imgenin yeri hakk─▒nda ne s├Âylemek istersiniz?

RS-Hik├óye imgelerle yaz─▒l─▒yor uzun bir zamand─▒r. Buna ayak uyduramayan hik├óyeciler gider. Herkesin onu ├Âyle ifade etti─či ┼čekilde anlatt─▒─č─▒n─▒z dramlar, olaylar, hatta durumlar bile hik├óyede kendisine yer bulam─▒yor art─▒k. ─░mge, bir hik├óye metnine o hik├óyenin kendine ait bir dil kazanmas─▒n─▒ sa─člayan ├Ânemli bir dokudur. ─░mge nedir? ─░mge metnin kanatlar─▒d─▒r, ├žo─čalm─▒┼č y├╝z├╝d├╝r, fizi─čin (s─▒radan c├╝mlelerin) g├╝c├╝n├╝n yetmedi─či yere yeti┼čen h─▒z─▒rd─▒r imge. Yukar─▒da ilk soruda verdi─čimiz cevapta de─čindi─čimiz ├žocukluk d├Ânemi arketipleri ile kullan─▒lm─▒┼č zamanlar─▒n bulutsu dilimleri, ├╝zerinden belirli bir zaman ge├žtikten sonra imgeye d├Ân├╝┼č├╝r. Demek ki, imge kurmacan─▒n merkezindedir.

  • ─░lgili t├╝rde sahicili─čin ├Ânemine inan─▒yor musunuz? AslÔÇÖolan ÔÇťhik├óyeÔÇŁ midir? Eserlerde kurgu ya da bi├žimin hik├óyenin ├Ân├╝ne ge├žmesi g├╝n├╝m├╝z hik├óyecilerinin sorunlar─▒ndan biri mi?

RS-Bu konuda daha ├Ânce ├žal─▒┼čma yapan biri i├žin sorunuzun cevaplanmas─▒ zor; ├ž├╝nk├╝ cevaplarken tekrara d├╝┼čmemek zorundas─▒n─▒z. Konuya yukar─▒da ad─▒ ge├žen analitik ├žal─▒┼čmam─▒zda Hik├óyede Sahicilik-─░nand─▒r─▒c─▒l─▒k ba┼čl─▒─č─▒ alt─▒nda ayr─▒nt─▒l─▒ de─činildi. Oradan farkl─▒ olarak ┼čunu s├Âyleyebilirim k─▒saca: Bu, sahicilikten ne anlad─▒─č─▒n─▒za ba─čl─▒. Ben ├Âyk├╝de sahicili─či ├Âyk├╝de inand─▒r─▒c─▒l─▒k olarak anlam─▒yorum. Sahicilik inand─▒r─▒c─▒l─▒ktan ince bir ayr─▒mla (n├╝ansla) -fakat ondan ├žok da uzakla┼čmadan- ayr─▒l─▒yor.Sahicilik gerece─če uygunluk de─čil d─▒┼č ger├že─či ger├žekli─čin alan─▒na ├žekerek anlatt─▒klar─▒n─▒z─▒n, orada kendi kurdu─čunuz evrene uygun d├╝┼čmesi durumudur. Bu sebeple ger├žeklerle birebir ├Ârt├╝┼čmedi─či h├ólde b├╝y├╝l├╝ ger├žeklik dedi─čimiz imk├ón insanlar─▒ y├╝re─činden yakalam─▒┼čt─▒r. Demek ki anlat─▒lanlar sahici k─▒l─▒nm─▒┼čt─▒r. G├╝n├╝m├╝z hik├óyesinde bi├žimin ve kurgunun hik├óyenin ├Ân├╝ne ge├žme ├žabas─▒ s─▒k├ža rastlad─▒─č─▒m─▒z bir olgudur. Bu, (ger├že─čin kendisi, olay─▒n asl─▒ veya melodram gibi) hik├óyeye i├žeriden gelen ciddi bir tehdittir. Bu tehdit,┬á do─čru ve yerinde kullanmamaktan kaynaklan─▒yor bizce. Bu nas─▒l oluyor? O veriler kullan─▒l─▒rken kan─▒rt─▒l─▒yor; dolay─▒s─▒yla yapayl─▒─č─▒n tuza─č─▒na d├╝┼č├╝l├╝yor. Bu tehdidin sav─▒lmas─▒ da bizce yap─▒lan─▒n tersi tutumla m├╝mk├╝nd├╝r.

  • Mevcut T├╝rk hik├óye gelene─či yan─▒nda son y─▒llarda yaz─▒lan hik├óyelerde sizce ├že┼čitli a├ž─▒lardan bir zenginlik s├Âz konusu mu? ÔÇťHik├óyeÔÇŁnin gelece─čini nas─▒l g├Âr├╝yorsunuz?

RS-Geleneksel hik├óye damar─▒m─▒z belli ve ├žok da zengin; fakat mevcutla ilgili bir hik├óye gelene─činden s├Âz edebilir miyiz?┬á Sanm─▒yorum. Umar─▒m b├Âyle bir gelenek olu┼čmu┼čtur da ben fark─▒nda de─čilimdir. Son y─▒llarda, y─▒lda yan─▒lm─▒yorsam 300 civar─▒nda yeni kitap ├ž─▒k─▒yor; her ay ortalama on (10) yeni hik├óyeci hik├óye sahas─▒na ├ž─▒k─▒yor; hatta onlar─▒n baz─▒lar─▒ sosyal medya ortamlar─▒nda bize hik├óyenin ne oldu─čunu da anlatmaya ba┼člad─▒lar. Buna sevinmeli mi ├╝z├╝lmeli miyiz? Hik├óye t├╝r├╝n├╝n bu kadar ilgi g├Ârmesine bakarsan─▒z hik├óye kitaplar─▒n─▒n ÔÇťyokÔÇŁ satmas─▒ beklenir. Ger├žek b├Âyle mi? Burada paradoksal bir durum var. ┼×iirin se├žkinci duru┼čuyla ├Âyle herkesi yan─▒na yakla┼čt─▒rmad─▒─č─▒ ├Âteden beri biliniyor. Yukar─▒da yaln─▒zl─▒ktan ne anlad─▒─č─▒m─▒za de─činmi┼čtik. ┼×iirden y├╝z bulamayanlar (de─čindi─čimiz ├žer├ževedeki) yaln─▒zl─▒klar─▒n─▒ en iyi ifade edebilecekleri alan olarak hik├óyeyi g├Âr├╝yor olabilirler mi? Sesli d├╝┼č├╝n├╝yorum:┬á Bilmiyorum. B├Âyle giderse ├žok s├╝rmez, hik├óye t├╝r├╝ de kendi i├žinde kendi filtresini uygulayacakt─▒r. Buradan hik├óyenin gelece─čine atlayabiliriz: Hik├óye t├╝r├╝ ├Âyk├╝ ile kavgal─▒ de─čil bizce. Her ikisi de kendi yollar─▒nda rahvan gidiyorlar. ├ľyk├╝ kemiyet olarak daha ├Ânde g├Âr├╝n├╝yorsa da ger├žek b├Âyle de─čil. ├ľyk├╝n├╝n aleyhine bir geli┼čme hatta bu. Bunu biraz a├žay─▒m: Kendilerini anlat─▒m ustal─▒─č─▒ ile kan─▒tlam─▒┼č kimi ÔÇť├Âyk├╝c├╝lerimizÔÇŁ harikulade diyebilece─čimiz bir anlat─▒mla ÔÇť├Âyk├╝ÔÇŁ olarak kodlad─▒klar─▒ deneme yaz─▒yorlar. Biri de ├ž─▒k─▒p;┬á ÔÇťarkada┼č, ├žok g├╝zel bir anlat─▒m─▒n var. Dile de h├ókimsin. Eyvallah; ama bu metinlerin ├žo─ču deneme ve i├žinde bir ├Âyk├╝ olmad─▒─č─▒ gibi hik├óye de hi├ž yok, demiyor. Bu nokta, ├Âyk├╝n├╝n de─čil ├Âncelikle ele┼čtirinin bir problemidir.

  • Dergilerde hik├óyenin durumunu nas─▒l de─čerlendiriyorsunuz?

RS-Bu sorunun cevab─▒ bir ├Ânceki sorunun i├žinde├Ânemli ├Âl├ž├╝de var. Dergiler(isim vermem uygun olmaz, al─▒nganl─▒klar olur) etraflar─▒na bile isteye ├Ârd├╝kleri duvarlar i├žinde (kiminde bu duvarlar olduk├ža kal─▒n) ya┼č─▒yorlar ve bir ÔÇťdergi cemaatleriÔÇŁ olu┼čturmu┼č durumda. (Malum; cemaatler i├že kapanm─▒┼člard─▒r ve kendilerini denetleyemezler; d─▒┼č denetim de i├ž tahkimat─▒n s├╝rerli─či i├žin sa─člad─▒klar─▒ siyasa ├žemberi sebebiyle neredeyse imk├óns─▒z─▒d─▒r.) Bu bizim bir tespitimiz de─čil, malumu ilamd─▒r. ─░┼čte, edebiyat d─▒┼č─▒ndan destek bulamayan bir dergimiz kapand─▒ bir ikisi direniyor. Sorunuzun i├žindeki ikinci vurguya ┼č├Âyle cevap verebilirim: Dergilerde yaz─▒lan ├Âyk├╝lerin ├žo─čunu uzun bir s├╝re okuyamad─▒m (okumad─▒m de─čil okuyamad─▒m). Bir s├╝redir de ta┼črada ya┼č─▒yorum ve bu kez takip etme imk├ón─▒m kalmad─▒. Bilmiyorum. ─░n┼čallah iyidir ahval ve ┼čerait.

____________________________________
Bu s├Âyle┼či Butimar Dergisi / G├╝z-K─▒┼č (say─▒ 9-10 Aral─▒k 2019) say─▒s─▒nda yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r