HessenÔÇÖde Tepesinde Ayy─▒ld─▒z Olan Bir Kule /R.Seyhan

HessenÔÇÖde Tepesinde Ayy─▒ld─▒z Olan Bir Kule

┬áFarkl─▒ zamanlarda birka├ž kez gitti─čim Avrupa ├╝lkelerinden Almanya-─░svi├žre-Fransa hatt─▒nda bu kez (2018) farkl─▒ g├Âzlemlerim oldu. ─░lk dura─č─▒m─▒z Gie╬▓en. Bu ┼čehir Hessen Eyaleti’nde ve FrankfurtÔÇÖun kuzeybat─▒s─▒na d├╝┼č├╝yor. FrankfurtÔÇÖa 80 km. uzakl─▒kta ve 85 bin n├╝fuslu. ┼×ehrin birka├ž ├Ânemli ├Âzelli─či var. ─░lki, II. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda en fazla bomba buraya at─▒lm─▒┼č ve en b├╝y├╝k hasar─▒ bu ┼čehir alm─▒┼č (6 Aral─▒k 1944). ├ľyle ki ┼čehirde ta┼č ├╝st├╝nde ta┼č kalmam─▒┼č. Anla┼č─▒laca─č─▒ gibi ┼čehir, 1945ÔÇÖten sonra yeniden kurulmu┼č. ─░kincisi; AlmanyaÔÇÖda ├╝niversite ├Â─črencilerinin en yo─čun bulundu─ču ┼čehirlerden biri Gie╬▓en. K─▒z─▒m bu ┼čehirde ya┼čad─▒─č─▒ i├žin buraya birka├ž kez gelmi┼čtim. ┼×ehrin bir di─čer ├Âzelli─či de bir Matematik M├╝zesi’nin d├╝nyada sadece bu ┼čehirde bulunuyor olmas─▒. M├╝zeyi daha ├Ânce ziyaret etmi┼čtim. 2002’de a├ž─▒lan m├╝zeyi 2010’da 1 milyonu a┼čk─▒n ki┼či ziyaret etmi┼č. M├╝zede matematikle ilgili i┼člemlerin ge├žmi┼či dev maketlerle oyunla┼čt─▒r─▒larak verilmi┼č. Burada, geometrik ┼čekillerden elde edilmi┼č ├žok enteresan ak─▒l oyunu ah┼čap gere├žler var.┬á Bu ┼čekilleri bir araya dizerek anlaml─▒ bir b├╝t├╝ne ula┼čmak olduk├ža u─čra┼č istiyor. Orada biraz ┼čekil oyunu oynad─▒m ve yenildim.
┼×ehirde d├╝nyaca ├╝nl├╝ bilim ve sanat adamlar─▒n─▒n da izleri var.

Rontgen’in k├ó┼čifi Wilhelm R├Ântgen (1845-1923) an─▒t─▒ ve ├╝nl├╝ fizik├žinin 1879-1888 aras─▒ ders verdi─či J. Liebig ├ťniversitesi burada. R├Ântgen 1901ÔÇÖde Nobel Fizik ├Âd├╝l├╝ alm─▒┼č. ├ťniversite bug├╝n de ayn─▒ ama├žla kullan─▒l─▒yor. Okulda Justus Liebig (1803-1873) de ders vermi┼č. Almanya’da en az R├Ântgen kadar ├╝nl├╝ Liebig. Bu zat, organik kimyan─▒n kurucusu, kabartma tozunun ve g├╝brenin k├ó┼čifi. Nobel ├Âd├╝ll├╝ toplam 60 kimyac─▒dan 42’si Liebig’in talebesi imi┼č (duydunuz mu T├╝rk ├╝niversiteleri ve onun fen hocalar─▒…) ┼×ehirde, LiebigÔÇÖe adanm─▒┼č ve onun ad─▒yla an─▒lan bir de m├╝ze var. ├ťnl├╝ Alman ┼čairi Goethe, WetzlarÔÇÖda staj yapt─▒─č─▒ y─▒llarda (1772) FrankfurtÔÇÖa d├Ânerken Gie╬▓enÔÇÖe u─črar ve g├╝n├╝n sonunda a├žl─▒─č─▒n─▒ buradaki Zum L├Âwen adl─▒ lokantada giderirmi┼č. Bu lokanta, h├ól├ó lokanta olarak kullan─▒l─▒yor ve ─░talyanlar i┼čletiyor.

AmerikaÔÇÖn─▒n AlmanyaÔÇÖdaki en b├╝y├╝k ├╝ss├╝ Gie╬▓enÔÇÖde bulunuyor. Bu ├╝s, II. D├╝nya Sava┼č─▒’ndan sonra Almanya’ya dayat─▒lan bedellerden biri. ├ťstelik Amerikal─▒lar ├╝ss├╝ hi├žbir izin almadan istedikleri gibi geni┼čletme hakk─▒na da sahip imi┼čler. Rehberim bana “Almanya ba─č─▒ms─▒z bir ├╝lke de─čil” dedi. Grev AlmanyaÔÇÖda yasak. AlmanyaÔÇÖda mal emniyeti cana yak─▒n bir yerde duruyor. Birinin m├╝lk├╝n├╝┬á gasp ama├žl─▒ ate┼čli silahlarla tecav├╝ze kalk─▒┼čan─▒n alaca─č─▒ cezalarla oca─č─▒ s├Ând├╝r├╝l├╝yor.

Wetzlar, AlmanyaÔÇÖn─▒n k├╝├ž├╝k ama tarihi ve tabiat dokusu ile ┼čirin bir ┼čehir. Burada Weilburg kasabas─▒na ba─čl─▒ bir tepenin ete─čindeki Kristalh├Âhle-Kubacher Yeralt─▒ Ma─čaras─▒’na gittik. (Malumu ilam: AvrupaÔÇÖda kasaba ile k├Âyler ayn─▒ ┼čekilde yap─▒land─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.) Buras─▒, d├╝nyan─▒n en gizemli ma─čaras─▒ kabul ediliyormu┼č. 300 milyon y─▒ll─▒k ge├žmi┼či olan ma─čaran─▒n ke┼čfedilmemi┼č alanlar─▒ da varm─▒┼č. Yerin 70 m. alt─▒na indik. Ma─čarada yer yer akmakta olan kristal dereler var. ┼×ehrin tarihi dokusu ├Âzenle korunmu┼č. Weilburg’da, ┼čehri ku┼č bak─▒┼č─▒ seyredebilece─činiz y├╝ksek├že bir yerde konu┼članan Slo╬▓egarten, 17 yy a┼čiretlerine ait bah├želeriyle ├╝nl├╝ bir ┼čato. Bu ┼čatonun bah├žesinde dallar─▒ her iki yana uzayan, dolay─▒s─▒yla bir duvar─▒ yataylamas─▒na saran bir a─ča├ž g├Ârd├╝m. D├Ân├╝┼čte WeilburgÔÇÖda ak┼čam g├╝ne┼činin muhte┼čem bir g├Âr├╝nt├╝ sunan bat─▒┼č─▒n─▒ izlemenin keyfini de kayda alal─▒m.

GiessenÔÇÖe 7-8 km ├Âtede Lich-Kloster┬áyerle┼čkesinde┬á geni┼č├že bir avlusu olan 17.yyÔÇÖdan kalma s─▒k─▒ tahkim edilmi┼č bir ta┼č bina var. Bina, k├╝lliye bi├žiminde ve civar─▒nda korumaya al─▒nm─▒┼č on be┼č yirmi kadar tarihi evlerden olu┼čuyor. Buras─▒, 1940’larda askeri ama├žla kullan─▒lm─▒┼č. Binan─▒n avlusunda, sava┼čta ├Âld├╝r├╝lm├╝┼č 40-50 kadar askere ait an─▒t mezar bulunuyor. O mek├ónda, d─▒┼čar─▒da, tepesinde ayy─▒ld─▒z olan bir kule g├Âr├╝nce ilgimi ├žekti ve yakla┼čt─▒m. Kitabesinde Abbas Arnsburg yaz─▒yor. Ayy─▒ld─▒z ve Abbas… Bunun bizimle -en az─▒ndan medeniyetimizle- ilgili olabilece─čini d├╝┼č├╝nd├╝m; fakat bu kule ve kitabe ile ilgili Almanlar─▒n hi├žbir fikri yok. Dolay─▒s─▒yla kimseden net bir bilgi alamad─▒m. T├╝rkler fark─▒na bile varmam─▒┼č zaten. Buradaki T├╝rklerin i┼čleri o kadar ├žok ki (!)ÔÇŽ ├çocuklar─▒yla da ilgilenemiyorlar. (G├Ârev yapt─▒─č─▒m AugsburgÔÇÖdaki Dom Kilisesi’nin kap─▒s─▒nda 2018ÔÇÖe g├Âre 330 y─▒ld─▒r as─▒l─▒ duran┬á Osmanl─▒ Sanca─č─▒ÔÇÖndan da h├ól├ó haberleri yoktur orada ya┼čayan T├╝rklerin.) Burada y─▒llar ├Ânce ├Â─čretmenlik yapm─▒┼č olan dostum M. Nevzat ├ľzdemir’in verdi─či bilgilerle zihnimdeki ta┼člar yerine oturdu: Buna g├Âre; Osmanl─▒ D├Ânemi’nde ├že┼čitli sava┼člarda Almanlara esir d├╝┼čen ├žok say─▒da M├╝sl├╝man vard─▒. Bunlar─▒n bir k─▒sm─▒ din de de─či┼čtirdiler. Baz─▒lar─▒ oralardaki kilise mezarl─▒klar─▒na g├Âm├╝ld├╝ler. Bu konuda yay─▒mlanm─▒┼č bir de eser var:┬á 1688-1700 aras─▒nda Almanlara esir d├╝┼čen “Bir Osmanl─▒ Askerinin Hat─▒rat─▒”, (ayn─▒ ├╝st ba┼čl─▒kla)┬á Teme┼čvarl─▒ Osman A─ča ad─▒yla Bilge K├╝lt├╝r Sanat’tan┬á ├ž─▒kt─▒. Anla┼č─▒l─▒yor ki Abbas Arnsburg onlardan biri. Soyad─▒ da bu g├Âr├╝┼č├╝ do─čruluyor.┬á Abbas’─▒n hik├óyesini bilmek isterdim. Mesela nas─▒l Arnsburg oldu─ču, oraya an─▒t─▒n─▒ diktirecek ne i┼č yapt─▒─č─▒ vb.┬á┬á┬á┬á AlmanyaÔÇÖn─▒n baz─▒ ┼čehirlerinde Pakistanl─▒ Mirza Gulam Ahmed (1835-1908) ad─▒na yap─▒lm─▒┼č camiler var. Ahmediye Camisi olarak bilinen bu camilerin b├╝nyesinde medrese de bulunuyor.[1] Bunlar─▒n biri de GiessenÔÇÖde. Bu cemaat mensuplar─▒na g├Âre Risalet, veraset yoluyla s├╝rmektedir ve Gulam Ahmed, Hz. Peygamberin varisidir.┬á Ahmediye Camisi diyanet camisinin hemen biti┼či─činden bir arsa al─▒narak ge├žen y─▒l yap─▒lm─▒┼č. ─░n┼čaat s─▒ras─▒nda Ditib (Diyanet) camisinin cemaati centilmen davranm─▒┼č, daha do─črusu mezhep├žilik-kabilecilik gibi cahiliye adetlerini i┼čletmemi┼č ve geni┼č bir pencere sunmu┼člar: ÔÇťCuma namazlar─▒n─▒ bizim camide k─▒labilirsiniz in┼čaat─▒n─▒z bitinceye kadar,ÔÇŁ demi┼čler. Bu insani teklife, cemaat mensuplar─▒n─▒n verdikleri cevap ilgin├žtir: ÔÇťBiz, sizin arkan─▒zda namaz k─▒lmay─▒z.ÔÇŁ Sadece T├╝rklerin de─čil burada ya┼čayan M├╝sl├╝manlar─▒n ortak g├Âr├╝┼č├╝, AvrupaÔÇÖda bu cemaatle ─░ngilizlerin ├Âzel olarak ilgilendikleri, her t├╝rl├╝ deste─či verdikleri y├Ân├╝ndedir. K─▒z─▒m─▒n evine 500 m ├Âtede olan bu caminin hem resmini ├žekmeye hem de cumay─▒ burada k─▒lmaya gittim. Az ge├ž gidip gizlice resim ├žektim; m├╝dahale ederlermi┼č ├ž├╝nk├╝. Namazdan sonra oyalanm─▒┼č olmal─▒y─▒m. Evde “laz─▒m” olmu┼čuz. Telefon da olmad─▒─č─▒ i├žin ulakla haber salm─▒┼č k─▒z─▒m. 11 ya┼č─▒ndaki torun geldi. Eve girerken ├žocu─čun s├Âyledi─či s├Âz: ÔÇťDede, senin y├╝z├╝nden 1 dakika ge├ž kald─▒k. Annem saat 15.00’te burada olun demi┼čti ve ben tamam demi┼čtim.ÔÇŁ

Gie╬▓enÔÇÖe 30 km uzakl─▒kta bulunan Marburg, sava┼čta, tarihi dokusu zarar g├Ârmeyen birka├ž ┼čehirden biri ve bu ├╝lkede g├Ârd├╝─č├╝m en g├╝zel ┼čehir. ┼×ehrin tarihi dokusu oldu─ču gibi korunmu┼č. Yorumbilimin (hermen├Âtik) iki ├Ânemli ismi Hans G. Gadamer (├Âl. 2002) ve Rudolf Bultmann (├Âl. 1976); KantÔÇÖ─▒n ahlak ├Â─čretisi ├╝zerine ├žal─▒┼čan filozof Karl Vorl├Ąnder (├Âl. 1928) burada do─čmu┼člar. ÔÇťHermeneutik inceleme, varl─▒k incelemesi ve nihai noktada dil incelemesidirÔÇŁ diyen Marburglu Gadamer, uzun bir ├Âm├╝r ya┼čad─▒ (102 ya┼č). Gadamer ┬áve H. Arendt M. HeideggerÔÇÖin de talebesi oluyor. Hocalar─▒n burada toplanmalar─▒ sebebiyle, felsefede FrankfurtÔÇÖtan sonra bir Marburg OkuluÔÇÖndan da s├Âz edildi. Kurucu Hermann Cohen ve P. Natorp, E. CassirerÔÇÖin ders verdi─či ┼čehirden gelip ge├žen di─čer ├╝nl├╝ filozoflar: J. Hebermas, M. Heidegger ve ├Â─črencisi F. Schelling, W. Dilthey, W. Wittgenstein, R. Bultmann, F. D.E ┬áSchleiermacher, Z. Bauman; hocalar─▒n hocas─▒ say─▒lan Franz Brentano, Annamerie Schimmel, Fuat Sezgin vb.

Bu ┼čehirdeki Elisa Bethen KilisesiÔÇÖnin mimarisi farkl─▒ geldi sanki bana. Kilisenin emsallerine oranla ├žok daha dik ├žat─▒l─▒ bir g├Âr├╝nt├╝s├╝ var. ─░├žerisi zifiri karanl─▒k. Telefon ─▒┼č─▒─č─▒ndan yararlanmay─▒ bile d├╝┼č├╝nd├╝m. K─▒smen ─▒┼č─▒kland─▒rma vard─▒ ama ├žok c─▒l─▒z ve yetersiz idi. Ruhuma bir kasvet ├ž├Âkt├╝ ve kendimi d─▒┼čar─▒ att─▒m. Kilise mimarisinde g├Âzetilen temel husus; insan─▒ ku┼čatmak, k─▒st─▒rmak, insan─▒n insan varl─▒─č─▒n─▒ h├ókimiyeti alt─▒na almakÔÇŽ

MarburgÔÇÖdaki 16.yyÔÇÖdan kalma Asilzadeler ┼×atosuÔÇÖnun g├Ârkemi ┼čehre farkl─▒ bir siluet veriyor. G├Ârd├╝─č├╝m en g├Ârkemli ┼čatonun da Alsace-Haut Rihn hatt─▒nda, Colmar-Strasbourg aras─▒nda, yemye┼čil ├╝z├╝m ba─člar─▒ndan ge├žilip k─▒vr─▒ml─▒ yollardan ├ž─▒k─▒larak ula┼č─▒lan 12.yyÔÇÖdan kalma Haut K├Ânigsborg ┼×atosu oldu─čunu s├Âylemeliyim. ┼×atonun i├žinde asilzadelerin i┼čletti─či ┼čarap i┼čletmeleri at├Âlyesi de var. Zaten bu yol hatt─▒na h├ól├ó Alsace ┼×arap Yolu deniyormu┼č.

Marburg ├ťniversitesinde; Heidegger, Dilthey, Wittgenstein gibi b├╝y├╝k hocalar ders vermi┼č. (Kurucu: Hermann Cohen, geli┼čtiricileri Paul Natorp ve Ernst Cassirer.) Burada an─▒lan hocalar─▒n ├žo─ču daha sonra FreiburgÔÇÖda ve FrankfurtÔÇÖta da ders vereceklerdir. B├Âylece MarburgÔÇÖdan sonra bir Freiburg ve Frankfurt OkuluÔÇÖndan da s├Âz edilecektir. Bu arada Nietzsche’nin de Basel’de ders verdi─čini hat─▒rlatal─▒m. (Basel’e de u─črad─▒k ama d├Ân├╝┼č yolu olarak) FreiburgÔÇÖa daha ├Ânce, 2004ÔÇÖte gitmi┼čtim. Bu ┼čehir de Trier ve MarburgÔÇÖdan sonra tarihi dokusu en ince ayr─▒nt─▒s─▒na kadar korunmu┼č otantik bir ┼čehir.

AlmanyaÔÇÖda ya┼čayan T├╝rkler, 15 TemmuzÔÇÖun ├Ânemli akt├Ârlerinden firari Adil ├ľks├╝z ve Zekeriya ├ľzÔÇÖ├╝n FreiburgÔÇÖda, istihbarat g├Âzetiminde ├Âzel bir koruma alt─▒nda sakland─▒─č─▒ bilgisine sahipler. G├Ârg├╝ ┼čahitleri de varm─▒┼č. Bir ┼čekilde AlmanyaÔÇÖya ÔÇťgirenÔÇŁ bu gibi firarilerin ilkin GiessenÔÇÖe getirildikleri, sonra buradan s─▒k─▒ bir g├╝venlik alt─▒nda da─č─▒t─▒m edildikleri bilgisi ise tart─▒┼č─▒lm─▒yor bile.

1 May─▒s Cumartesi g├╝n├╝ FrankfurtÔÇÖa gittik. ┼×ehrin ├Ânemli caddeleri neredeyse bo┼čaltm─▒┼čt─▒. Arkada, ana arterlerde ise k─▒yamet kopuyordu. Burada marjinal gruplar i├žin 1 May─▒s ├Ânemli f─▒rsatt─▒r. Daha ├Ânce Goethe’nin m├╝ze evini ziyaret etti─čim i├žin bu kez akl─▒mda Frankfurt’a g├Âr├╝lmesi gereken ├Ânemli bir mek├ón olan┬á┬á─░nternational Senckenberg Museum (Do─ča M├╝zesi) var.┬áM├╝ze giri┼činin kar┼č─▒s─▒nda orta ref├╝jde ┼čehir aksesuar─▒ olarak yerle┼čtirilmi┼č bir g├Ârsel dikkatimi ├žekti. Love kelimesinin son harfini EuroÔÇÖnun simgesi ÔéČ ile yazm─▒┼člar. Bat─▒n─▒n zamirini de┼čifre eden bir espri. A┼čk gibi metafizik bir de─čere bile para burnunu sokmu┼č. Bu m├╝zedeki hayvan iskeletleri 70 milyon y─▒ll─▒k imi┼č. Keza, M.├ľÔÇÖsine ait a─ča├žlar bile korunmu┼č. Dinazorun mitolojik bir varl─▒k oldu─čunu san─▒yordum do─črusu. De─čilmi┼č.

AvrupaÔÇÖda gitti─čim her ├╝lkede ┼čehirle┼čmeyi bir problem olmaktan ├ž─▒km─▒┼č g├Ârd├╝m. Adamlar bu i┼či 50 y─▒l ├Ânce halletmi┼čler. Sava┼č y─▒k─▒m─▒, bir bak─▒ma i┼če de yaram─▒┼č. K├Âyler d├óhil b├╝t├╝n ┼čehirler, 100 y─▒l sonras─▒n─▒n ┼čartlar─▒na g├Âre planlanm─▒┼č. ┼×ehirle┼čmede, her yerde insan unsurunu ve tabiat─▒ ├Ân plana alm─▒┼člar. (Bunlar ÔÇśg├óvurÔÇÖ oluyor tabii!) Bizim b├╝y├╝k ┼čehirlerin varo┼člar─▒ndaki (├Âzellikle Ba─čc─▒lar, Yeni Bosna, K.├çekmece, G├╝ng├Âren, Okmeydan─▒, G├╝ltepe, Sancaktepe, Kartal, Sultanbeyli, Gaziosmanpa┼ča, SultangaziÔÇÖdeki…) sokaklar─▒n buradaki herhangi bir ┼čehrin bir mahallesi gibi olmas─▒ i├žin ÔÇťbir atla y─▒kÔÇŁ bi├žiminde d├╝zenlenmesi gerekir ki ye┼čil alana yer a├ž─▒ls─▒n, bu semtler bir ┼čehire benzesin. (Buralar ┼čehir de─čil, en uygun ad─▒yla ÔÇťarabesk yerle┼čkeÔÇŁ) Aksi h├ólde bu semtler, bir 50 y─▒l daha a─ča├žs─▒z yani nefessiz ya┼čayacakt─▒r. ┼×u soruyu hep sormu┼čumdur: Gayrim├╝slimler eve benzeyen evlerde, insana yara┼č─▒r ┼čehirlerde tabiatla kucak kuca─ča ya┼čarken M├╝sl├╝manlar neden k├Ât├╝ binalarda ya┼č─▒yorlar, neden k├Ât├╝ ┼čehirler kurdular, neden a─ča├žlar─▒ kovdular ┼čehirlerden, neden hayvanlarla ileti┼čimi kestiler? Bu sorular─▒n benzerini, o ├╝nl├╝ beytinde, 150 y─▒l ├Ânce Ziya Pa┼ča da sormu┼čtu. Yeni Cumhuriyet, g├╝zel ┼čehirlerin imar─▒ i├žin bir f─▒rsatt─▒ ve o ka├ž─▒r─▒ld─▒. Bina yaparken hi├ž olmazsa arac─▒n─▒ nereye koyaca─č─▒n─▒ hesap etmemeyi, 30 y─▒l sonras─▒n─▒ ├Âng├Âr(e)memeyi ise izah edemiyor insan. Yukar─▒da and─▒─č─▒m yerle┼čkelerimizi g├Âr├╝nce medeni bir millet olmad─▒─č─▒m─▒z─▒ d├╝┼č├╝n├╝yorum bazen; ama bu elbette do─čru de─čil. Medeniyetini kaybetmi┼č bir milletiz demek daha do─čru olacak. ┼×ehirle┼čme medeniyet alg─▒s─▒yla do─črudan ba─člant─▒l─▒d─▒r. M├╝sl├╝manlar medeniyetleriyle birlikte ┼čehirlerini de yitirdiler.┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á

2017 y─▒l─▒ ├╝lkemiz i├žin Avrupa ile ili┼čkiler bak─▒m─▒ndan en k├Ât├╝ ge├žen y─▒l idi. O y─▒l Frans─▒z ve Alman televizyonlar─▒ neredeyse her ak┼čam T├╝rkiye Cumhurba┼čkan─▒ aleyhine Tv programlar─▒ yap─▒yorlard─▒. Tr. Cumhurba┼čkan─▒’na hakaret eden ve d├Âvmeli ti┼č├Ârt├╝yle bilinen bir Alman vatanda┼ča, bu hakaretinden dolay─▒ burada ya┼čayan T├╝rklerin ┼čik├óyeti ├╝zerine soru┼čturma a├ž─▒lm─▒┼č. Federal yasalarda o s─▒rada ÔÇťyabanc─▒ devlet adamlar─▒na hakaret edilemeyece─čineÔÇŁ ili┼čkin madde varm─▒┼č ve ÔÇťbizimkilerÔÇŁ buradan girerek dava a├žm─▒┼člar. T├╝rkiyeÔÇÖyi ikinin biri hukuktan sapmakla su├žlayan Alman hukuk birimleri, dava a├ž─▒ld─▒ktan sonra bu maddeyi feshetmi┼č ve dava d├╝┼čm├╝┼č. Adam da yarg─▒lan(a)mam─▒┼č. Bu geli┼čimde bu tipi dinmi┼čti sanki. Sebebi de belli: Sonunda, -├Âzelikle bu ├╝lkedeki son se├žim s─▒ras─▒nda- y a┼čl─▒ ve etkili bir gazeteci isyan etmi┼č: ÔÇťT├╝rkiye Cumhurba┼čkan─▒, AlmanyaÔÇÖy─▒ da y├Ânetmeye aday da bizim mi haberimiz yok? Ekonomik s─▒k─▒nt─▒lar─▒m─▒z─▒n sorumlusu Tr. Cumhurba┼čkan─▒ m─▒? Ne yap─▒yorsunuz siz?ÔÇŁ demi┼č. Etkili olmu┼č ve kesilmi┼č biraz. Herhangi bir Avrupa ├╝lkesinin ikinin biri T├╝rkiye aleyhine “┼ča┼č─▒rt─▒c─▒” ├ž─▒k─▒┼č yapmas─▒ b├╝t├╝n├╝yle dan─▒┼č─▒kl─▒, sistemli ve s─▒raya konmu┼č sanki. Orada bulundu─čum s─▒rada (May─▒s 2018) s─▒ra Fransa’da idi ve “Kuran ayetlerini tebdil veya ta─čyir” ├Ânerisi ile savd─▒ s─▒ras─▒n─▒. San─▒r─▒m s─▒ra Bel├žikaÔÇÖya geldiÔÇŽ Bunlar elbette bir amaca mebni ki o biliniyor art─▒k.

Se├žim deyince akl─▒ma geldi. Almanya’da g├Ârev yapt─▒─č─▒m y─▒llar… Bir pazartesi sabah─▒. Okulda Alman ├Â─čretmenler se├žim sonucunu konu┼čuyorlar. Cdu kazanm─▒┼č falan. ÔÇťSe├žim mi oldu?ÔÇŁ dedim. G├╝l├╝┼čt├╝ler. Meger tv’de olup bitmi┼č se├žim. E, Tv de izlemiyorduk ├ž├╝nk├╝ tv izleyecek kadar vaktimiz yoktu. Bizde olan─▒ anlamakta zorlan─▒yorum. Bu zamanda ┼čamatal─▒ meydan mitingleri yapmak, caddeleri parti bayraklar─▒ ile donatmak, telefona propaganda mesajlar─▒ g├Ândermek vs insanlar─▒ geri zek├ól─▒ yerine koyma g├Âr├╝n├╝yor bana, bakt─▒─č─▒m yerden. Bu arada farkl─▒ say─▒labilecek bir bilgiye ula┼čt─▒k: Me─čer AlmanyaÔÇÖn─▒n da kendine has faili me├žhulleri varm─▒┼č. T├╝rkiye ve Erdo─čan yanl─▒s─▒ konu┼čmalar─▒yla bilinen iki gazeteci faili me├žhule kurban gitmi┼č. Bu bizde pek bilinmiyor.

Karayolunu severim. Almanya’da karayolu k├╝lt├╝r├╝ yok veya geli┼čmemi┼č. Genelde tren kullan─▒l─▒yor. Bir farkl─▒l─▒k olur d├╝┼č├╝ncesiyle Fransa’ya kara yoluyla gittim.┬á┬áStrasbourg ├╝zerinden Mulhouse’e yedi saatlik bir yolumuz vard─▒. Biletin yede─čindeki evrakta (Almanlar─▒n Fahrschein dedikleri yol g├╝zerg├óh─▒n─▒ g├Âsteren┬ábilgilendirme evrak─▒)┬áyaz─▒lan saatten bir dakika ├Ânce Mulhouse’e ula┼čt─▒ arac─▒m─▒z.

K─▒z karde┼čim, Fransa/Haut Rhin-d’Alsace B├ÂlgesiÔÇÖnde┬áMulhouse‘da ya┼č─▒yor. Bu ┼čehre defalarca geldim. Eski bir Alman kenti olan ┼čehir, II. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖndan sonra┬á sava┼č tazminat─▒ olarak Frans─▒zlara b─▒rak─▒lm─▒┼č.┬á┬áAvrupa’n─▒n en zengin Botanik Bah├želeri ve en eski Otomobil M├╝zesi burada bulunuyor. M├╝zeye daha ├Ânce gitmi┼čtim. Fransa’da herhangi bir mahkeme karar─▒ olmadan sabah evden ├ž─▒k─▒nca nereye gitti─činizi nerelere u─črad─▒─č─▒n─▒z─▒ takip veya tespit yetkisi var polisin. Sadece eve bask─▒n mahkeme karar─▒ gerektiriyor. ├ľzellikle para trafi─činiz ve ekonomik hareketiniz takip alt─▒ndad─▒r. Bizde 2018 ba┼člar─▒nda patlak veren ├çiftlik olay─▒ d├╝┼č├╝n├╝l├╝rse bu ikincisinin iyi oldu─ču da d├╝┼č├╝n├╝lebilir ama b├Âyle bir giri┼čim bizde Fa┼čizm olarak alg─▒lan─▒r. Oysa bu t├╝r uygulamalar burada “devletin egemenlik hakk─▒” ile a├ž─▒klan─▒yor.

Montreux ve LozanÔÇÖda Bir G├╝n

Bir cumartesi g├╝n├╝ ye─čenim Cebrail ile ─░svi├žreÔÇÖye hareket gittik. AvrupaÔÇÖda ender g├Âr├╝len g├╝zel bir g├╝nd├╝; hava a├ž─▒k ve g├╝ne┼čli ve g├Âky├╝z├╝ cam gibi saydamd─▒. Yol hedefimizde Lozan ve Montreux var. Otobanda ilerlerken tam da kar┼č─▒ ufkumuzda Alplerin bir uzant─▒s─▒, ├╝zeri karlarla kapl─▒ muhte┼čem bir da─č vard─▒. Bizim Cebrail bazen felsefi d├╝┼č├╝ncelere dalar ve bu konularda tefekk├╝r├╝ sever. Arabay─▒ kullan─▒rken manzara kar┼č─▒s─▒nda duygular─▒n─▒ anlatmaya ba┼člad─▒: ÔÇť─░nsan beyninin kaydetti─či resimleri hi├žbir elektronik cihaz kaydedemiyor. G├Âz├╝n beyne g├Ânderdi─či kay─▒tlar orada y─▒llarca kalabiliyor. Bu bana ├žok ilgin├ž gelmi┼čtir.ÔÇŁ dedi. CebrailÔÇÖin a├žt─▒─č─▒ kap─▒dan girerek ben devam ettim: ÔÇť├ťstelik o g├Âr├╝nt├╝leri haf─▒zada ├Âyle bir yere depoluyor ki beyin; s─▒ras─▒ gelince, y─▒llar sonra bile onlar─▒ yerinden isteyip kullanabiliyorsunuz. ├ťstelik bu g├Âr├╝nt├╝leri ikinci ki┼čilerin g├Ârmesi asla m├╝mk├╝n de─čil. En fazla anlat─▒rs─▒n─▒z ve o da hayalinde ona bir g├Âr├╝nt├╝ ├žizer ama o g├Âr├╝nt├╝ veya mek├ón sizin haf─▒zan─▒zda kay─▒tl─▒ olan yerin ayn─▒s─▒ de─čildir. O ki┼či anlatt─▒─č─▒n─▒z yeri daha ├Ânce g├Ârm├╝┼č olsa bile onun tahayy├╝l etti─či sizin beyninizdeki kayd─▒n ayn─▒s─▒ de─čildir.ÔÇŁ “Hatta” dedi Cebrail, “O g├Âr├╝nt├╝, sizden dinleyen ki┼činin zihninde sizin kay─▒tlar─▒n─▒zdan daha farkl─▒ hatta daha g├╝zel olabilir.” Cebrail ile b├Âyle sesli beyin f─▒rt─▒nalar─▒ estirerek ilerlerken yol g├╝zerg├óh─▒nda uzaktan g├Âr├╝lebilecek ┼čekilde b├╝y├╝k├že bir ha├ž dikkatimi ├žekti. Kimi metal kimi ah┼čap bu ha├žlar─▒n ve uzaktan se├žilebilecek b├╝y├╝kl├╝kte. Belirli aral─▒klarda bu d├╝zenleme ile tekrar kar┼č─▒la┼č─▒nca anlad─▒k ki bu ha├žlar; ─░svi├žre yollar─▒nda yakla┼č─▒k 20 km’de bir yol kenarlar─▒na ├Âzel bir itina ile dikilmi┼č.

─░svir├žreÔÇÖnin paradan para kazanan bir ├╝lke oldu─čunu; d├╝nyan─▒n haram yiyicilerinin paralar─▒n─▒n kasas─▒ oldu─čunu az ├žok herkes bilir. ┼×u da biliniyor: ─░svi├žre ba─č─▒ms─▒z bir ├╝lke de─čil. Frans─▒z-Alman-─░talyan kantonlar─▒ndan olu┼čuyor. Sadece haram para de─čil; bu ├╝├ž devlet s├Âm├╝rgelerden elde edilen serveti de buraya y─▒─čm─▒┼člar ve ortak bir g├╝venlik ┼čemsiyesi kurmu┼člar. Bu ├╝lkeler ─░svi├žreÔÇÖye demi┼čler ki ÔÇťLozan, Montreux, Boden See b├Âlgelerinde ortak h├ókimiyet kural─▒m. Buralarda bizim s├Âm├╝rgelerimizden elde etti─čimiz d├╝nya servetimiz var. Servetimizin ba┼č─▒nda olmam─▒z laz─▒m. Buralar─▒ tek ba┼č─▒na koruyamazs─▒n zatenÔÇŁ demi┼čler. O da kabul etmi┼č. Bu kantonlar─▒n her birinin ayr─▒ ba┼čbakan─▒ var.

Ma─čluplar─▒n aralar─▒nda ihtilafa d├╝┼čt├╝─č├╝ (birine g├Âre devletimizin defterinin d├╝r├╝ld├╝─č├╝ di─čerine g├Âre bize nur topu gibi yeni bir devlet ikram edildi─či) Lozan ve Montreux ile o imzalar─▒n at─▒ld─▒─č─▒ o ├╝nl├╝ otelleri merak ediyordum. Montreux, Alp da─člar─▒n─▒n ete─činde, Leman g├Âl├╝ k─▒y─▒s─▒nda etkileyici bir tabiat ortam─▒na sahip k├╝├ž├╝k bir kasaba. ┼×ehrin ba┼č─▒nda Alpler’in n├Âbet tutar gibi dikili┼či muhte┼čem. Montr├ Antla┼čmas─▒ÔÇÖyla sava┼čtan yenik ├ž─▒kman─▒n a─č─▒r bedelini “yabanc─▒ gemilerin 100 y─▒l Bo─čazlardan ÔÇśbele┼čÔÇÖ ge├ži┼či” olarak ├Âd├╝yoruz malum. ─░ste o anla┼čman─▒n (Montr├ Antla┼čmas─▒, 22 Haziran 1936) imzaland─▒─č─▒ otel, s─▒rt─▒n─▒ ┼čehrin arkas─▒ndaki sarp da─člar─▒n yamac─▒na yaslam─▒┼č, 82 y─▒l ├Âncesinden orada ya┼čananlar─▒ f─▒s─▒ld─▒yor kula─č─▒ma. Otel bug├╝n de otel olarak kullan─▒l─▒yor. Bu ve buradaki di─čer tarihi otellerde kalmak b├╝y├╝k para imi┼č. Montreux PalaceÔÇÖ─▒n kar┼č─▒s─▒nda resim ├žekinirken -yenilmi┼člerin bir evlad─▒ olarak- ma─člubiyete dair tarifsiz, tuhaf duygular ya┼čad─▒m.

Havada bulutlar a─č─▒p d├Ânmeye ba┼člay─▒nca, ya─čmur her an gelebilir, LozanÔÇÖ─▒ da aradan ├ž─▒karal─▒m dedik. Montreux ile Lozan aras─▒ 20 km. LozanÔÇÖda ilk i┼čimiz o ├╝nl├╝ antla┼čman─▒n yap─▒ld─▒─č─▒ oteli bulmak oldu. O ├╝nl├╝ masada, kar┼č─▒m─▒zda; ─░ngiltere, Fransa, ─░talya, Japonya, Portekiz, Bel├žika, Yunanistan, Romanya, Bulgaristan ve YugoslavyaÔÇÖn─▒n bulundu─ču 24 Temmuz 1923ÔÇÖte at─▒lan o imzalarla Osmanl─▒ devletinin sadece sava┼čta yenilgisi de─čil ├ž├Âk├╝┼č├╝ de tescillenmi┼čti. ┬áVard─▒─č─▒m─▒zda ya─čmur da ha bast─▒rd─▒ ha bast─▒racak… Mihmandar─▒m Cebrail Eryurt ├žekinceli. G├╝venlik i├žeri b─▒rakmaz diye d├╝┼č├╝n├╝yor. Kovmazlar ya dedim, dald─▒m. G├╝venlik kul├╝besinde de otel ├ževresinde de kimse g├Âr├╝nm├╝yordu. El ├žabuklu─čuyla birka├ž resim ├žektik. Ma─čluplar─▒n ├žocuklar─▒ ├Âzg├╝n ad─▒ Beau Rivage Palace olan bu otelde at─▒lan imzay─▒ 90 y─▒l sonra da h├ól├ó tart─▒┼č─▒yorlar. Yenilmi┼člerin ├žocuklar─▒ oradan zaferle ayr─▒ld─▒klar─▒n─▒ s├Âyleyedursunlar, Montreux ve┬áRivega Palaslar, muzafferlerin┬á┬ázenginlikten semirmi┼č torunlar─▒na kumar ÔÇťhizmetiÔÇŁ sunuyor. Bu otellerde b├╝y├╝k paralarla kumar oynan─▒yormu┼č. Montreux PalaceÔÇÖda ya┼čad─▒─č─▒m tuhaf duygular─▒ burada da ya┼čad─▒m. Derken ya─čmur ├žok ┼čiddetli bast─▒rd─▒ ve oradan ayr─▒ld─▒k. (Ya─čmur, ne demek istedi?)

Bu gidi┼čimde bir ┼čey fark ettim: AvrupaÔÇÖda b├╝y├╝k nehirlerden -mesela Rehn nehrinden- kollar elde edilmi┼č ve o kollar ┼čehirlerden ge├žecek ┼čekilde ├╝zerinden gemilerin y├╝zebilece─či bir kanal gibi d├╝zenlenmi┼č. RehnÔÇÖin Mulhouse kolu kenar─▒nda dola┼č─▒yordum. Kar┼č─▒ k─▒y─▒da bir tank dikkatimi ├žekti. II. D├╝nya sava┼č─▒ndan kalma imi┼č. Etraf─▒ biraz d├╝zenlenmi┼č o kadar. Hi├žbir korumas─▒ yok. H─▒rs─▒z AvrupaÔÇÖda da var. Onlardan biri ├ž─▒k─▒p da o tank─▒ par├ža par├ža s├Âk├╝p hurdac─▒lara satmay─▒ d├╝┼č├╝nm├╝yor. Biraz ilerleyince yine nehir k─▒y─▒s─▒nda bir an─▒tla kar┼č─▒la┼čt─▒m. An─▒t─▒ okurken Morocco ad─▒yla kar┼č─▒la┼č─▒nca┬á irkildim. Bu, M├╝sl├╝man bir ├╝lke (Fas) ad─▒yd─▒. Rusya, Bel├žika, ─░ngiltere, ─░talya, Fransa gibi ├╝lkelerin, s├Âm├╝rgelerinden getirdi─či insanlar─▒ ├ól├« menfaatleri i├žin sava┼člarda kulland─▒─č─▒ biliniyor.┬áMihmandar─▒ma terc├╝me ettirdim. Tam da akl─▒ma gelen gibiymi┼č: G├Ârd├╝─č├╝m an─▒t┬á Frans─▒zlar─▒n Fas’tan getirtip burada k─▒rd─▒rd─▒─č─▒ se├žkin, ├Âzel birlik ad─▒na dikilmi┼č. “Sava┼čta ├ľncelikli ├ľlmesi Gerekenler An─▒t─▒ da diyebiliriz buna. F├╝hrer(Hitler), 1944’te 38 Fasl─▒ M├╝sl├╝manÔÇÖ─▒ burada pusuya d├╝┼č├╝r├╝p imha etmi┼č. M├╝sl├╝manlar─▒n zaferlerinin de inhitat─▒n─▒n da Avrupa’da somut izleri var ve bunlardan T├╝rklerin de K├╝rtlerin de haberi yok.

Gezip dola┼č─▒rken a├žl─▒k giderme tel├ó┼č─▒ sard─▒. Ben diyeyim imbis siz deyin lokanta… D├Ânere talimden ba┼čka ┼čans yok. Onun da tad─▒ yok. AvrupaÔÇÖda -malumu ilam olacak- etin de sebze ve meyvenin de tad─▒ yok. Derken g├Âk g├╝r├╝lt├╝s├╝ gibi bir ses zuhur etti ki yeri g├Â─č├╝ inletmekte. Bir d├Ân├╝p bakt─▒m ki bir Frans─▒z hatun bir tomar pe├žete ile burnuna operasyon d├╝zenliyor. Almanlarda g├Ârm├╝┼čt├╝m de Frans─▒zlarda g├Ârmemi┼čtim.

[1] (Almanya’da T├╝rk ─░zleri, Latif ├çelik; Almanca, 2009; AvrupaÔÇÖda T├╝rk ─░zleri, Altan Arasl─▒, Ak├žay Yay─▒n─▒, 3 cilt 2009; ayn─▒ adla Yavuz B├╝lent Bakiler, Yak─▒n Plan Yay─▒n─▒, 2017 ─░st.)