MUSTAFA EVERD─░ÔÇÖN─░N ÔÇśB─░REY OLU┼×ÔÇÖU ─░MLEYEN B─░R H─░K├éYES─░ Recep Seyhan-ele┼čtiri

Sanat├ž─▒ ├ľn├╝ne ├ç─▒kan Otoritelere ─░li┼čkin Bariyerleri Nas─▒l A┼čabilir?

ÔÇťO g├╝n ziyaret s─▒ras─▒ kar─▒m─▒n day─▒s─▒na gelmi┼čti. Dini b├╝t├╝n Day─▒ÔÇÖya beni g├Âstererek ne kadar dindar bir damada k─▒z verdiklerini ispatlam─▒┼č olacaklar.ÔÇŁ Hik├óye b├Âyle muzip ve g├╝l├╝mseten bir giri┼čle ba┼čl─▒yor. Mustafa EverdiÔÇÖnin hik├óyelerinde genelde bu ├╝slup var. Everdi her ┼čeyden ├Ânce bir ├╝slup sahibi bir yazar. Onun metinlerini isimsiz ve imzas─▒z olarak bir yerde g├Ârseniz bu metin EverdiÔÇÖnin dersiniz. ├ťslup tam da budur. Bu keyfiyet yazar─▒n hanesine kaydedilebilecek art─▒ bir de─čerdir.
Yazar, giri┼č c├╝mlesinde bize hik├óyenin arka pl├ón─▒ndaki ili┼čkiler a─č─▒n─▒ ya da kahraman─▒n aile ili┼čkilerinde nereye yerle┼čtirildi─čini de imliyor. Bu ├Ânemli. Bir hik├óye c├╝mlesinin temel ├Âzelli─či, s├Âylenmemi┼č ya da s├Âylenememi┼č olanlara bizi bir ├ž─▒rp─▒da ula┼čt─▒rmas─▒d─▒r diyebiliriz. Yazar, bu hik├óyesinde bu ├žer├ževeyi hik├óyenin ba┼č─▒ndan sonuna kadar korumay─▒ ba┼čarm─▒┼č g├Âr├╝n├╝yor.
Mustafa Everdi, hik├óyelerinin genel bir profilini ├ž─▒karmam─▒z gerekirse bu, sosyal dokudaki ili┼čkiler a─č─▒n─▒n arka pl├ón─▒n─▒ etkili bir ┼čekilde bize duyurmas─▒, bunu g├╝├žl├╝ bir ironi ile desteklemesi, ├Âzellikle M├╝sl├╝man bireylerin g├╝nl├╝k hayatlar─▒nda bize g├Âsterdikleri ile bizim g├Ârmedi─čimiz ya da bilmedi─čimiz sakl─▒ zeminlerde ya┼čad─▒klar─▒ i├ž ├želi┼čkileri ele┼čtirel bir bak─▒┼čla (yazar buna ÔÇťk─▒l├ž─▒kÔÇŁ diyor) ve cesaretle i┼člemesidir. Modern ├Âyk├╝ d├Âneminde (H. R. G├╝rp─▒narÔÇÖ─▒ paranteze al─▒rsak) bizde ├žok├ža girilmeyen bir aland─▒r buras─▒. Bunu k─▒ymetli buluyoruz. (Bu konudaki g├Âr├╝┼člerimizi, bizimle yap─▒lan bir s├Âyle┼čide ayr─▒nt─▒l─▒ a├ž─▒klam─▒┼čt─▒k.┬╣ ┼×u c├╝mlelerdeki ironiye ve ÔÇťi├žeriyeÔÇŁ y├Ânelik ÔÇťk─▒l├ž─▒kl─▒ÔÇŁ ele┼čtirilere bir bakal─▒m: ÔÇťDay─▒ da g├Ârs├╝n ┼čehirli yeni nesil dindarlar─▒. K├Âyde sade ve a─č─▒r a─č─▒r akan bir hayat─▒n i├žinde sahib-i tertip olmak ne kolayd─▒! (ÔÇŽ) Akrabadan biriyle cemaatle namaz devletine ula┼čm─▒┼č mutmain m├╝min g├╝l├╝msemesi Day─▒m─▒zda. Ondan daha sevecen bir davet yengemizin m├╝barek ├žehresinde.ÔÇŁ M├╝sl├╝man hayatlar─▒n i├ž d├╝nyalar─▒n─▒ ├ž├Âz├╝mlemede EverdiÔÇÖnin usta bir yazar oldu─čunu ve bunu daha sonra yay─▒mlad─▒─č─▒ Metropol M├╝cahidi ile de s├╝rd├╝rd├╝─č├╝n├╝ belirtmeliyiz.
Abdest Lekesi, yazar─▒n K─▒l├ž─▒kl─▒ Hik├óyeler┬▓ adl─▒ kitab─▒nda yer al─▒yor. Kitab─▒n bir ├Âzelli─či de ger├žek okuyucular─▒n -anlat─▒m h├╝neriyle de─čil- metne yorumlar─▒yla d├óhil edilmi┼č olmalar─▒d─▒r. Bu da kitaptaki hik├óyelere hibrit hik├óye vasf─▒n─▒ ekliyor. Hibrit hik├óye tarz─▒ daha ├Ânce Hasan Boynukara taraf─▒ndan ayn─▒ adla (Hibrit Hik├óyeler) denenmi┼čti. Everdi, bu kitab─▒nda bu tarz─▒ daha ileri boyuta ta┼č─▒yarak okuyuculardan birinin metne bir hik├óye ile d├óhil edilmesi gibi farkl─▒ bir y├Ântemi de deniyor. Bu sebeple, bu kitab─▒n deneysel edebiyat ├Ârnekleri aras─▒nda de─čerlendirilmesi de m├╝mk├╝n.
Hik├óye, (kitapta yorumu bulunan prof Hasan BoynukaraÔÇÖn─▒n ifadesiyle) ÔÇť+18ÔÇÖlik bir konuyuÔÇŁ i┼čliyor. Konu ise bireysel ve ayr─▒ks─▒ bir durumun ironik bir dille anlat─▒lmas─▒ndan ibaret. Durum hik├óyelerinde anlat─▒m─▒n g├Âstergesini s├╝rekli yukar─▒da tutmak ve konuyu okurda gotik etki yaratacak ┼čekilde iletmek kolay de─čildir. Yazar bu hik├óyede bunu ba┼čar─▒yor. Bu tespitten sonra konu analizine ge├žebiliriz.
Hik├óyenin konusu k─▒saca ┼č├Âyle: Kar─▒-koca, uzak da bir mesafede bulunan bir akrabaya (e┼činin day─▒s─▒d─▒r) misafirli─če gitmi┼čtir. Ak┼čam, dini b├╝t├╝n Day─▒ÔÇÖn─▒n yer yer vaaza ka├žan s─▒k─▒c─▒ sohbetlerinden sonra vakit ilerlemi┼čtir. Yataklar haz─▒rlanm─▒┼č, misafirlere odalar─▒ g├Âsterilmi┼čtir. El ayak ├žekilince kahraman─▒m─▒z─▒n akl─▒na ha┼čar─▒l─▒k gelir. Sosyal medya ortam─▒nda (Facebook) payla┼č─▒lan ve tart─▒┼čmaya a├ž─▒lan metni yorumlayanlardan birine g├Âre bu durum ÔÇťherkesin ba┼č─▒na birka├ž kez gelmi┼čtir.ÔÇŁ Durum, metinde ┼č├Âyle anlat─▒l─▒yor: ÔÇťYan─▒mda kar─▒m, yast─▒ktan ta┼čan sa├žlar─▒, yorgandan ├ž─▒kan bacaklar─▒ ile davet sinyalleri g├Ânderiyor sankiÔÇŽ Dokunduk├ža daha bir ├žekici g├Âr├╝nd├╝ g├Âz├╝me.ÔÇŁ Fakat i┼čte el evindedir. Nas─▒l olacakt─▒r bu? Adab─▒n, erk├ón─▒n, g├Ârg├╝ kurallar─▒n─▒n duvarlar─▒ vard─▒r; dahas─▒ ak┼čamdan beri dinden diyanetten bahseden, ne kadar dindar bir aile olduklar─▒n─▒ kan─▒tlamaya ├žal─▒┼čan ÔÇťgardiyanÔÇŁ Day─▒ vard─▒r. Bunlar─▒n ├╝st├╝ne bir de adam (Day─▒) ÔÇťsabah namaz─▒na haz─▒r olÔÇŁ demi┼čtir kahraman─▒m─▒za. Bir anda ÔÇťdokunulmaz hel├óli, haramÔÇŁ; bulundu─ču ┼čartlarda e┼či ÔÇťula┼č─▒lmaz olmu┼čturÔÇŁ adama. Sonu├žta, birey varl─▒─č─▒ her ┼čeyin ├Ân├╝ne ge├žer ve be┼čer taraf─▒ n├╝kseder gen├ž adam─▒n, i├ž d├╝rt├╝leri galip gelir: Olacak olan olur.
Abdest LekesiÔÇÖnde Everdi, dindar kimliklerdeki be┼čer taraf─▒ ├Âne ├ž─▒kararak bu insanlar─▒n, her ┼čeyden ├Ânce varolu┼č probleminin i├žinde ├╝st bir katman olan birey olu┼člar─▒n─▒ imliyor ki bu hik├óyeyi tam da bu sebeple temam─▒za uygun ve k─▒ymetli buluyoruz. Bu hik├óyenin, M├╝sl├╝man kimli─čini ├Ânemseyen ki┼čilerin bir t├╝rl├╝ birey olamamalar─▒na ve insan─▒n anla┼č─▒lmas─▒na ayna tuttu─čunu da d├╝┼č├╝n├╝yoruz.
Benlik ve Birey olmak neden ├Ânemlidir? ÔÇťBenlikÔÇŁ psikanalistlerin alan─▒nda olsa da felsefenin de ilgi alan─▒nda olan varolu┼čsal bir kavramd─▒r. Varolu┼č├žu felsefenin ├Ânemli isimlerinden biri olan Soren Kierkegaard Benli─či, ÔÇťbireyin varolu┼čunun fark─▒na varmas─▒ÔÇŁ ┼čeklinde a├ž─▒klar ve birey olu┼ču varolu┼čta i┼čaretlenmi┼č bir yere yerle┼čtirir.┬│ Benlik, KitapÔÇÖta ├╝zerine yenin edilen (┼×ems, 7) bir de─čerdir. Benlik; kendi i├žinde e┼čsiz bir b├╝t├╝n olarak bireyi kendi d─▒┼č─▒ndakilerden ay─▒ran biriciklik vasf─▒n─▒ haizdir benlik. Ba┼čka deyi┼čle kavram, varl─▒─č─▒n─▒ bendi benÔÇÖine onaylatt─▒rarak fark─▒ndal─▒k bilincine sahip olmas─▒n─▒ ifade eder bireyin. C. G. Jung (├Âl. 1961), benli─či tan─▒mlarken ÔÇťkendilikÔÇŁ kavram─▒n─▒ ├Âne ├ž─▒kar─▒r. Din psikolojisinin kurucular─▒ndan kabul edilen ve i┼člevselcilik kuram─▒n─▒n ├╝reticilerinden biri olan William JemesÔÇÖe (├Âl. 1910) g├Âre Benlik ÔÇťkendim diyebildiklerinin toplam─▒d─▒r.ÔÇŁ ─░┼člevselcilik kuram─▒n─▒, h├╝k├╝mdar olan─▒n; yani din, h├ókim sistem, ├Ârf, sosyal kurallar vb. monark─▒n sunduklar─▒ ile davran─▒┼člar─▒ kar┼č─▒ kar┼č─▒ya geldi─činde aradaki ├želi┼čkiyi ortadan kald─▒rmak i├žin bireyin i┼člevsel olan─▒ devreye sokarak ├╝retti─či pratik ├ž├Âz├╝mler olarak ├Âzetleyebiliriz. B├Âylece birey, paradoksu tasfiye ederken iki g├╝c├╝ uzla┼č─▒msal bir y├Ântemle birbirine ba─člar. Kahraman─▒m─▒z─▒n yapt─▒─č─▒ tam da budur.
Birey, benli─čin varl─▒─č─▒n─▒ ger├žekle┼čtirdi─či kozad─▒r. Birey olu┼č ise ki┼činin var oldu─ču yerde beliren ontolojik bir kavramd─▒r. Birey olu┼č isyan ile itaati uzla┼čt─▒ran bir karaktere sahiptir. Birey olu┼ču en iyi ├Âzetleyen dini de─čerlerden biri t├Âvbedir. T├Âvbe, inanm─▒┼č ki┼činin birey varl─▒─č─▒n─▒n uzla┼č─▒msal s─▒─č─▒na─č─▒d─▒r. Birey kendisine otoritenin verdi─či ruhsat─▒ kullanarak oradan mutmain olarak ayr─▒l─▒r. M├╝sl├╝man kimli─čini ├Âne alan kahraman─▒m─▒z; dini inan├žlar─▒n─▒, geleneklerin verilerini ve sosyal normlar─▒, ba┼čka ifadeyle zihnini ├ževreleyen otoriteyi ask─▒ya alarak varl─▒─č─▒n─▒n birey boyutunu ├Âne ├ž─▒kar─▒yor ve ortaya ├ž─▒kan paradoksu kendince bir ├ž├Âz├╝mle a┼č─▒yor. Burada ├Âzde┼člik kuram─▒ndan s├Âz etmemiz gerekir: ├ľzde┼člik, ┼čartlar veya ortaya ├ž─▒kan durumlar de─či┼čse de kendisi kalmay─▒ tazammun eder. Hayat─▒n─▒n son d├Ânemlerinde mitoloji ve vahiyle de ilgilenen ├Âzde┼člik kuram─▒n─▒n ├╝reticisi Friedrich SchellingÔÇÖe (├Âl. 1854) g├Âre insan─▒n d├╝┼č├╝nce sistemi analitik bir karaktere sahiptir. Dahas─▒; sanat├ž─▒n─▒n eserini ├╝retirken zihnini ba─člay─▒c─▒ nitelikteki otoritelerden kendisini ba─č─▒s─▒z hissetti─či biricik alan sanatt─▒r. Konunun and─▒─č─▒m─▒z hik├óye ile ba─člant─▒s─▒ ┼ču: Yazar─▒n; kahraman─▒n misafir gitti─či evdeki eylemini k─▒nanmas─▒ ve ay─▒planmas─▒ gereken bir davran─▒┼č olarak g├Ârmemiz m├╝mk├╝n iken oradaki t─▒kac─▒ sanat─▒n diliyle a├žarak ├Ân├╝m├╝ze ilgi ile okunan bir metin koymas─▒ bu keyfiyetle ilgilidir.
M├╝sl├╝man kimlikler, birey vas─▒flar─▒n─▒ unutmu┼člar en az─▒ndan s├╝resiz ask─▒ya alm─▒┼člard─▒r. Bu konuda k─▒ymetli bir ├žal─▒┼čma yapan Ayhan ├ľzÔÇÖe g├Âre bunun b├Âyle olmas─▒nda etkili olan otoriteler ┼čunlard─▒r: ├ľrf ve adetler, siyasi ve sosyal akt├Ârler (lider ki┼čilikler), e─čitim sistemindeki ├žarp─▒kl─▒klar, bask─▒c─▒ ebeveynin tutumlar─▒.4 Buna, neredeyse tan─▒nmaz h├óle getirilmi┼č yapay din anlay─▒┼č─▒ (kaynaklara ÔÇťnassÔÇŁ h├╝km├╝nde eklentiler, din b├╝y├╝klerini totemle┼čtirme, bu ├žer├ževede uydurulmu┼č menk─▒beler, r├╝yalar, efendilere atfedilen kerametler ve ke┼čiflerle ├ževrelenmi┼č din) de eklenebilir. Day─▒ÔÇÖn─▒n din anlay─▒┼č─▒ ayr─▒ca incelenebilir. Genel hatlar─▒yla s├Âylersek, kendisi ÔÇťd─▒┼čg├╝d├╝ml├╝ dindarlarÔÇŁ z├╝mresindendir.5 Ak┼čam, o uzun ÔÇťsohbetlerdeÔÇŁ, Emmanuel LevinasÔÇÖ─▒n (├Â.1995) ifadesiyle bir yaderlik durumu ya┼čar kahraman─▒m─▒z. Yaderlik (kavrama de─činece─čiz) etkiler onu ve bir ÔÇťpersonaÔÇŁ konumu almaya iter. Bu kavram, C. G. JungÔÇÖun (├Â.1961) geli┼čtirdi─či bir ifadedir. Persona, bireyin and─▒─č─▒m─▒z otoritenin beklentilerine uygun olarak takt─▒─č─▒ maskedir. (Sokaktaki insanlar genelde ÔÇťpersonaÔÇŁ ki┼čiliktirler.) Kahraman─▒m─▒z, -kendisinden beklendi─či gibi- ├ževrelenmi┼č dindar bir ki┼čilik sergilemek zorunda oldu─čunun fark─▒ndad─▒r. Hik├óyede, tam da burada bilin├žalt─▒ konu┼čmaya ba┼člar. Jacques LacanÔÇÖa (├Âl. 1981) g├Âre ÔÇťbilin├žalt─▒, ├Âtekinin konu┼čmas─▒d─▒r.ÔÇŁ6 Burada ÔÇť├ÂtekiÔÇŁ kahraman─▒n i├žindeki ikinci BenÔÇÖdir. Ak┼čam ve yats─▒ namazlar─▒ i├žin (s─▒rf uyum i├žin) ÔÇťDay─▒ÔÇŁ ile camiye gider. Derken gece olur. Akl─▒na d├╝┼čen ÔÇťyaramazl─▒kÔÇŁ ├╝zerine bir i├ž ├žat─▒┼čma ya┼čar bir s├╝re. Sabah namaz─▒na kald─▒r─▒lacakt─▒r ve bu d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝ eylemi gerekle┼čtirmesinde ├Ânemli bir engeldir bu. Kahraman─▒m─▒z tam da burada, birey olu┼čunu ve kendili─čini bir s├╝re ask─▒ya al─▒yor; ancak son kertede ilk d├╝┼č├╝ncesine d├Ânerek o ÔÇťk─▒nanas─▒ÔÇŁ eylemi ger├žekle┼čtiriyor. Belki de kendisini ger├žekle┼čtiriyor kahraman─▒m─▒z. Bizi ┼ča┼č─▒rtarak yaderli─či d─▒┼čar─▒da b─▒rak─▒yor ├ž├╝nk├╝. LevinasÔÇÖa g├Âre bireyin varolu┼ču ÔÇśba┼čkas─▒ÔÇÖ ile kar┼č─▒la┼čmada ya da yaderklikte ┼čekillenir. Yaderklik, d─▒┼č etki (sosyal ├ževre, gelenek ve otoriter g├╝├žler, ald─▒─č─▒ e─čitim ve bunlar─▒n i├žte olu┼čturdu─ču mukavemet) ile ┼čekillenen bir h├óldir 7
Kahraman─▒n akl─▒nda, ├žat─▒┼čma unsurlar─▒n─▒ nas─▒l toparlayaca─č─▒n─▒n; yani taharet problemi ve sabah namaz─▒na nas─▒l gidebilece─činin hesaplar─▒ vard─▒r ┼čimdi. Beklenmedik bir ┼čey olur: Ev sahibesi kap─▒ aral─▒─č─▒ndan kocaman bir le─čen ve ─▒s─▒s─▒ ta uzaktan hissedilen bir ibrik b─▒rak─▒r. Kad─▒n, d├╝┼č├╝len s─▒k─▒nt─▒y─▒ sezmi┼č midir bilinmez, buras─▒ bo┼č b─▒rak─▒lm─▒┼č. Misafir, hi├žbir ┼čey olmam─▒┼č gibi davran─▒r ve cemaate yeti┼čmek ├╝zere sabah namaz─▒na haz─▒rlanan Day─▒ÔÇÖya e┼člik etmek ├╝zere vaziyet al─▒r. Tam s─▒k─▒nt─▒y─▒ savd─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝rken adam─▒n fark etmedi─či bir ┼čey olur: Bak─▒r le─čeni kald─▒rmak ├╝zere kavrarken eline bula┼čan is karas─▒ oradan y├╝z├╝ne ta┼č─▒nm─▒┼č ve ├Âylece ├ž─▒km─▒┼čt─▒r evden. Hik├óyenin en keyifli ve ├žat─▒┼čman─▒n nirengi d├╝─č├╝mlerinden biridir buras─▒. ─░s karas─▒ izdir, yap─▒l─▒p edilenlerin foto─čraf─▒d─▒r, i├žeride olanlar─▒n kamera kayd─▒d─▒r sanki. Bu ayr─▒nt─▒, insan─▒n ├Âzg├╝r varl─▒─č─▒n─▒ denetim alt─▒nda tutan gizli denetleyicilere (ba┼čard─▒n─▒z yine haydi der gibi) bir ÔÇťk─▒l├ž─▒kÔÇŁ m─▒d─▒r; yoksa insan─▒n birey olu┼čunun ├Ân├╝ne ummad─▒─č─▒m─▒z yerden gelebilecek bir burga├ž m─▒? Belki her ikisidir; ama her h├ól├╝k├órda insan, be┼čer taraf─▒ ve bireysel varl─▒─č─▒ ile bir b├╝t├╝nd├╝r. Bu b├Âyledir de varolu┼č bilinci denetleme organlar─▒ndan daha g├╝├žl├╝d├╝r.
┼×u da var: Beden├« isteklerin bast─▒r─▒lmas─▒ gereken yerde bu y├Ânde bir irade g├Âsterilemeyi┼čini bir zaaf olarak da okumam─▒z ve kahraman─▒n bu davran─▒┼č─▒n─▒ k─▒namam─▒z da m├╝mk├╝nd├╝r demi┼čtik. Ancak insan, zaaflar─▒ ve zay─▒fl─▒klar─▒ ile bir b├╝t├╝n de─čil midir? ├ľyk├╝, konunun tam da bu taraf─▒n─▒ merce─če al─▒yor. Kahraman─▒m─▒z her ┼čeyin fark─▒ndad─▒r: Benlik bilincinin (ÔÇťidrak-i tayy├╝n-i ┼čahs├«ÔÇŁ) fark─▒nda olan kahraman, ├Âz├╝n├╝n (varolu┼čunun) tahakkuku i├žin harekete ge├žiyor. Eskilerin ÔÇťtahkik-i zatÔÇŁ dedi─či kendisini ger├žekle┼čtirmek i├žin k─▒nayanlar─▒n─▒n k─▒namas─▒n─▒ g├Âze alarak riskli bir karar veriyor. Verdi─či karar elbette tart─▒┼č─▒l─▒r; ama kahraman─▒n birey olu┼čunu ├Âne ├ž─▒kard─▒─č─▒ndan hi├žbir ku┼čku yoktur. Nitekim kahraman─▒m─▒zda kendini ger├žekle┼čtirme; var olan -olumlu potansiyelleri ortaya ├ž─▒karmak ┼čeklinde de─čil- Benli─či ├╝zerindeki otoriteleri atlayarak be┼čeri zaaf─▒n─▒n tahakkukuna izin verme ┼čeklinde tahakkuk ediyor. Fark─▒nda olsa da olmasa da sonu├ž itibariyle kahraman bu davran─▒┼č─▒yla kendisiyle kar┼č─▒la┼čmaya bir kap─▒ da aralam─▒┼č oluyor.

S├Âylemek istedi─čimiz ┼čudur: Kahraman─▒n yol ayr─▒m─▒nda verdi─či karar t├╝m├╝yle insan├« ve bireyseldir; ├ž├╝nk├╝ bu k├╝├ž├╝k ve basit g├Âr├╝nen olayda birey varl─▒─č─▒n─▒n ├╝├ž kurucu g├╝c├╝yle (ruh, beden ve nefis) etkin bir ileti┼čime ge├žiyor. Dahas─▒; varolu┼čsal bir hamleyle al─▒┼č─▒lm─▒┼č kal─▒plar─▒ delip ge├žerek her ┼čeyden ├Ânce bir birey olu┼čunu hissettiriyor bize. (Ger├ži birey olu┼čun ki┼činin sadece ba┼čkalar─▒n─▒ de─čil kendisini de istismara a├ž─▒k bir taraf─▒ da vard─▒r. Bu ayr─▒ca tahlil edilebilir.) M├╝sl├╝man birey, Tanr─▒ ile ve sosyal ├ževresiyle ili┼čkilerinde itaat ile ├Âzerk ve ayr─▒k(s─▒) taraf─▒n─▒ tutarl─▒ bir diyalektik i├žinde dinamik bir yap─▒ya kavu┼čturabilen ki┼čidir.8 Bu vas─▒ftan mahrum olanlar, en gerekli zamanda isyan etmesini de bilmezler. 15 Temmuz 2016 gecesi, evinde televizyon ba┼č─▒nda olaylar─▒ ekrandan ÔÇťseyredenlerÔÇŁ birey olma vas─▒flar─▒ndan mahrum olanlard─▒r; dolay─▒s─▒yla ÔÇťisyanÔÇŁ duygusunu kaybedenlerdir. Bilge-filozof Nureddin Top├žuÔÇÖnun bu ├žer├ževedeki eserinin ad─▒n─▒ hat─▒rlayal─▒m: ─░syan Ahl├ók─▒. (Bu konu bu ├žer├ževede ayr─▒ca psiko-patalojik tahlile de─čer.) Birey olu┼č, insan─▒, itaat etmek kadar yeri geldi─činde ├Âzerk alan─▒n─▒n gereklerini devreye sokarak ÔÇťkendisiÔÇŁ olabilecek i├ž b├╝t├╝nl├╝─če sahip k─▒lar. T├╝mden gelimle ifade dersek; adap d─▒┼č─▒l─▒k, kabahat, ay─▒p, g├╝nah, isyan vb. anlam dizgeleri grafi─či, varolu┼čsal bir i├žeri─če sahiptir ve bu kavramlar birey olu┼čun i├žinde yuvalanm─▒┼čt─▒r. E─čer biz insan─▒ bir melek olarak d├╝┼č├╝n├╝yorsak bu yakla┼č─▒m─▒m─▒z, anar┼čiye g├Âz k─▒rpan bir ├želi┼čkidir. Anar┼či, insan─▒n birey olu┼č vas─▒flar─▒n─▒n ba┼č─▒nda gelir zaten. (ÔÇťAnar┼čiÔÇŁ ve ÔÇťisyanÔÇŁ gibi kelimeleri felsef├« anlamlar─▒yla kulland─▒─č─▒m─▒z─▒ belirtmemize gerek var m─▒?)
Yukar─▒da, bu ├Âyk├╝n├╝n insan─▒n anla┼č─▒lmas─▒na da ayna tuttu─čuna de─činmi┼čtik. Bunu a├žal─▒m: Enerji, negatif ve pozitif kutuplar─▒n etkile┼čimi ile ger├žekle┼čir. Biri devre d─▒┼č─▒ kald─▒─č─▒nda (veya n├Âtr kablosu oksitlenme gibi sebeplerle i┼člevsiz kald─▒─č─▒nda) elektrik var gibi g├Âr├╝nse de ger├žekte olan yal─▒tkan (n├Âtr) bir fazd─▒r. Bu, gerilimin ve d├Âng├╝sel dalgalar─▒n b├╝t├╝n frekanslarda tek ba┼č─▒na kalmas─▒ demektir ve ┼čartlar─▒ de─či┼čtirilmedik├že oradan ak─▒m ├╝retilemez art─▒k. Ger├žek ┼čudur: Y├╝ks├╝z (n├Âtr) eleman─▒n varl─▒─č─▒na da ihtiya├ž vard─▒r; ├ž├╝nk├╝ n├Âtr kablo, ak─▒m─▒n devresini tamamlamas─▒ i├žin kulland─▒─č─▒ d├Ân├╝┼č yoludur. Bu yol kapat─▒ld─▒─č─▒nda da ak─▒m ger├žekle┼čmez. ─░nsan da b├Âyledir. ─░nsan, z─▒tl─▒klar─▒n (- +) y├╝kledi─či bir enerjidir. ─░nsan─▒n Tanr─▒ ile ili┼čkilerinde bu noktay─▒ atlayarak, z─▒tl─▒klar─▒n diyalekti─či i├žindeki b├╝t├╝nc├╝l bireyi ├žok kolay mahk├╗m edenler insan─▒ tan─▒m─▒yorlar.
“En iyi ele┼čtirmen okurdur,” derler. Do─črudur. Okur, yazar─▒n g├Ârmedi─či yerleri g├Âr├╝r bazen. Bu yaz─▒m─▒z─▒ sitemizde okuyan bayan bir okur; kad─▒n, bu hik├óyede de edilgin durumda, demi┼č ve eklemi┼čti: ÔÇťGer├žek hayatta erkeklerin kad─▒nlara yapt─▒─č─▒n─▒ yazar hik├óyede yapm─▒┼č. Siz de yazardan geri kalmayarak ele┼čtirinizde buray─▒ atlam─▒┼čs─▒n─▒z, Mesela kahraman─▒m─▒z─▒n han─▒m─▒ (ma─čdure mi diyelim rs) ├Âyk├╝de konu nesnesi gibi duruyor. Durumun oradan nas─▒l g├Âr├╝nd├╝─č├╝n├╝, kad─▒n─▒n ne d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝n├╝, olanlar─▒ nas─▒l kar┼č─▒lad─▒─č─▒n─▒ bilmiyoruz.ÔÇŁ
Bu ele┼čtirimizle ilgili; biraz ayr─▒ks─▒ olsa da asl─▒nda tabii olan bir durumun fazla abart─▒ld─▒─č─▒, hik├óyede ÔÇśbirey olu┼čÔÇÖa ili┼čkin yorumlar─▒n zorlama oldu─ču ele┼čtirisini de ald─▒k. Derrida ve Barthes, metnin tek anlaml─▒-tek katmanl─▒ olmad─▒─č─▒ g├Âr├╝┼č├╝ndedirler. Biz de buradan yola ├ž─▒kt─▒k ve bu hik├óye ├╝zerinden bir metnin farkl─▒ okumalara a├ž─▒k oldu─čunu g├Âstermeye ├žal─▒┼čt─▒k.

Abdest Lekesi; okurun yukar─▒da and─▒─č─▒m─▒z ele┼čtirisini, yer yer bir romanda yer almas─▒ gereken fazladan ayr─▒nt─▒lara girilmesini ve baz─▒ aksayan c├╝mleleri paranteze al─▒rsak genel olarak ba┼čar─▒l─▒ bir hik├óye. Mesela atmosfer yaratmak amac─▒yla girildi─či anla┼č─▒lan yol izlenimlerinde ayr─▒nt─▒lar gereksiz. ÔÇťArt─▒k vah┼či bir ata binmi┼čim, ┼čaha kalk─▒yor, yeleleri u├žu┼čuyorÔÇŁ c├╝mlesinin ÔÇťYeleleri u├žu┼čan ┼čaha kalkm─▒┼č vah┼či bir ata binmi┼č gibiydim art─▒kÔÇŁ bi├žimi daha d├╝zg├╝nd├╝r. ÔÇťTamam, ilk defa g├Ârm├╝yordum kar─▒m─▒ÔÇŁ ifadesi yerine ÔÇťSanki kar─▒m─▒ ilk defa g├Âr├╝yordumÔÇŁ daha uygundur. Everdi, i├žinde akan c├╝mlelerin tabii yap─▒s─▒n─▒ ├Âne al─▒yor. ─░yi bir ┼čey olmakla birlikte -d├Ân├╝p bak─▒ld─▒─č─▒nda- ciddi bir aksamaya yol a├žan riski de var bunun. Bir de yorumlarda en gerekli olanlar─▒n se├žilmesi daha iyi olurdu. De─čindi─čimiz bu ÔÇťk─▒l├ž─▒klar─▒nÔÇŁ bir k─▒sm─▒ kitab─▒n edit├Âr├╝ olarak bize de isabet ediyor tabii.
_________________________

*Bu yaz─▒ T├╝rk Edebiyat─▒ dergisinin A─čustos 2020 (s.562) say─▒s─▒nda yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r.
1.─░lgili ├žal─▒┼čma i├žin bk. T├╝rk Edebiyat─▒ dergisi, say─▒ 508, ┼×ubat 2016 /Nas─▒l Yazar Oldular Sorular: Erhan Gen├ž
2.Mustafa Everdi, K─▒l├ž─▒kl─▒ Hi├óyeler, Bilge K├╝lt├╝r Sanat Yay─▒n─▒, 1. Bask─▒ ─░stanbul 2019, 160 sayfa
3.├ťnl├╝ filozofun ÔÇť├Âl├╝mc├╝l hastal─▒kÔÇŁ olarak niteledi─či umutsuzluk, korku, kayg─▒, i├ž s─▒k─▒nt─▒s─▒ gibi ontolojik temalar 4.Benlikte fark─▒ndal─▒k olu┼čturmaya elveri┼čli bir zemine sahiptir. ─░nsan─▒n a┼čk─▒n (transandantal) olan ile ili┼čkisini kesmesini ÔÇť├Âl├╝mc├╝lÔÇŁ bulan ve teolojik de─čerleri ├Ânemseyen Kierkegaard, varolu┼č├žu d├╝┼č├╝ncede bizce ├Âzel ├Âneme sahip bir filozoftur.
5.Ayhan ├ľz, Din E─čitimi ve Birey Olu┼čun ─░mk├ón─▒, Eski-Yeni Yay─▒nlar─▒, Ankara, 2019, s.126.
6.agk.s.104
7.Levinas, Say Yay─▒n─▒, 1. Bask─▒, 2012 ├žev, ├ľzkan G├Âzel, 2012 ─░st. s.169
8.O─čuz Cebeci, Psikanalitik Edebiyat Kuram─▒, ─░thaki Yay─▒nlar─▒, 2004, ─░stanbul s.255
Ayhan ├ľz, agk, s.153