HAK─░KAT─░ KURMACANIN ZEM─░N─░NDE ARAYAB─░L─░R M─░Y─░Z? -deneme- R.Seyhan

Hakikat Aray─▒┼č─▒nda Y├Ânelimler┬áya da ┬áHAK─░KAT─░ KURMACANIN ZEM─░N─░NDE ARAYAB─░L─░R miyiz?

Kurmacan─▒n zemininde hakikati aramak m├╝mk├╝n m├╝? Ya da kurmacan─▒n l├ómbas─▒ ile hakikati ne kadar -ya da onun ne kadar─▒n─▒- arayabiliriz? Hakikat aray─▒┼č─▒nda y├Ânelimler hangi istikameti g├Âsteriyor? Bu ├žal─▒┼čmam─▒zda bu sorulara cevap aramaya ├žal─▒┼čaca─č─▒z. Bu zeminde beliren yeni sorularla konuyu┬á irdelemeyi deneyece─čiz.

Bazen ger├žek ile kurmaca aras─▒ndaki makas─▒n iyice a├ž─▒ld─▒─č─▒na, mesafenin darald─▒─č─▒na, bazen de bu ikisinin i├ž i├že ge├žtiklerine ┼čahit olmu┼čuzdur. ÔÇťOlamaz! ─░nan─▒lmaz!ÔÇŁ dedi─čimiz durumlar bu c├╝mledendir. O arada zaman da hakikatin yede─činde s├╝rekli evriliyor. Bunlar olurken kurmaca metinlerin hakikati arama y├Ântemlerinin de evrilmemesi m├╝mk├╝n de─čil. Burada bir y├Ânelimden s├Âz etmemiz gerekecek. Y├Ânelimi fenomolojik bir kavram olarak d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝m├╝z├╝ belirtelim. Edmund HusserlÔÇÖin (├Âl. 1938) bir ├žer├ževeye kavu┼čturdu─ču fenomolojik y├Ânelim, projekt├Âr├╝n├╝ ├╝st├╝ ├Ârt├╝k alanlara ├ževirmi┼čtir. ┼×├Âyle de denebilir: Bu y├Ântemde g├Âr├╝nen de─čil g├Âr├╝ng├╝ esast─▒r. G├Âr├╝ng├╝ dedi─čimiz ┼čey fenomenin ├Âz├╝d├╝r. Bu ├Âz, bilincin g├Âsterdi─či yerdir. Biz elinizde bir ┼čemsiye g├Ârebiliriz. Hakikat buraya ilgili de─čil. ┼×emsiye, bir korunma nesnesi olman─▒n ├Âtesinde i┼člevler y├╝klenmi┼č olabilir. S├Âz gelimi bu nesne, g├Âr├╝n├╝rde sizi g├╝ne┼čten veya ya─čmurdan koruma g├Ârevini ├╝stlenmi┼č bir feda├«dir.┬á Oysa o insan─▒n kendisini bilin├ž d─▒┼č─▒nda saklama nesnesi olabilir ya da varl─▒─č─▒n ├Ârt├╝k ve├žhesini temsil ediyor olabilir. O size bir hediye ise hediye eden ki┼čiye d├Ân├╝┼čm├╝┼č olabilir ┼čemsiye. Sevgilinizle ya─čmurlu bir g├╝nde ayr─▒ld─▒ysan─▒z ┼čemsiye bu kez ayr─▒l─▒kt─▒r. ┼×emsiye belki de i├žinizdeki g├Âky├╝z├╝n├╝ g├Âsteren veya ├Ârten bir ┼čald─▒r. Keyfiyeti; Milen KunderaÔÇÖn─▒n ÔÇťDurumlar senin d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝nden daha kar─▒┼č─▒kÔÇŁ ifadesindeki ÔÇťd├╝┼č├╝nd├╝─č├╝ndenÔÇŁ yerine ÔÇťg├Ârd├╝─č├╝ndenÔÇŁ kelimesini koyarak da okumak m├╝mk├╝n.

Burada hakikat neden ├Ârt├╝nme gere─či duyar sorusunu sorabiliriz. (Konuya Bana Hik├óye Anlat/ma adl─▒ kitab─▒m─▒zdaki Hakikatin-─░letinin Sakl─▒l─▒─č─▒ Etraf─▒nda Mahpus ├ľyk├╝s├╝n├╝n Rizomik Katmanlar─▒ ba┼čl─▒kl─▒ yaz─▒m─▒za bak─▒labilir) Hakikat a├ž─▒kta olsayd─▒ nesnele┼čmi┼č olurdu; dolay─▒s─▒yla onu herkes g├Ârebilirdi. Herkesin g├Ârd├╝─č├╝ fenomen, bir nesnedir. Oysa hakikat nesne de─čildir. Hakikati en iyi g├Âzlemleyebilece─činiz bir alan belirlemek zorunda kalsayd─▒k bu alan ├Âl├╝m olurdu. Herkes ├Âlece─čini bilir ama ne zaman ├Âlece─čini kimse bilmez. Bir muamma a─č─▒ ├Âr├╝l├╝d├╝r burada. Bu a─č─▒ ├ž├Âzmek i├žin y├╝zy─▒llarca u─čra┼čm─▒┼člard─▒r hakikat aray─▒c─▒lar─▒; ama ├ž├Âzememi┼člerdir onu ve ├ž├Âzemeyeceklerdir de. Belki de hakikat ├ž├Âz├╝mlenmesi (ya da ├ž├Âz├╝lmesi) gereken bir numen de─čildir. ─░nsan─▒n kendisi de b├Âyledir. Bir vesileyle de─činmi┼čtik; baz─▒ numenler ├ž├Âz├╝lecek b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░yi ki de ├Âyle b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░nsan─▒n ├žekirde─či (cevher) ├ž├Âz├╝ld├╝─č├╝ anda insan olmaktan ├ž─▒kar, nesne /posa olur. Oysa oras─▒ birey i├žin kozmik bir aland─▒r ve mahremdir. Oraya girildi─či veya de┼čifre edildi─či anda insan─▒n b├╝t├╝n aray─▒┼člar─▒ da sonland─▒r─▒lm─▒┼č olur.┬á ─░nsan─▒n aray─▒┼č─▒n─▒n sona ermesi onun k─▒yametinin de kopmas─▒ demektir. ─░nsan bir yan─▒yla ├žok katmanl─▒ kurmaca metinlere benzer. Bu metin, okuyan─▒n say─▒s─▒ kadar anlam ├žer├ževesine sahiptir. Kurmaca metinler gibi hayat─▒n da dolay─▒s─▒yla insan─▒n da ÔÇťbo┼čÔÇŁ alanlar─▒ vard─▒r. Hakikat belki de tam da bu bo┼č alanlarda saklan─▒yor.┬á Kim bilir? Bu ÔÇťbo┼čÔÇŁ alanlar olmasayd─▒ d├╝┼č├╝nce yolculu─čunda manevra alan─▒ iyice daral─▒rd─▒ insan─▒n.

Hakikat Nerede?

Hakikat, bilginin de─čil bilincin alan─▒ndad─▒r. Bilincimiz nesnenin kendisinin de─čil onun y├Ânelimsel alanlar─▒nda dola┼č─▒r. Mesela g├Âz├╝n g├Âsterdikleri bizim hedefimiz olamaz. Hedef merkezler, tayin edilmi┼člerdir ve bir yere konu┼članm─▒┼člard─▒r. Tayin edilen her ┼čey somut bir yerdedir ve o yer bir hedeftir. Bu sebeple hakikat, g├Âsteren de─čil, onun g├Âsterdi─či de de─čil g├Âsterilenin arkas─▒ndaki g├Âr├╝nmeyendir. Bu s─▒radan bir bak─▒┼čla a├ž─▒klanamaz. ┼×├Âyle diyelim: G├Âz├╝n g├Âsterdikleri bilincin ele─činden ge├žerek anlam kazan─▒r. Bilincin devre d─▒┼č─▒ kald─▒─č─▒ alanlarda nesnelerin fizi─činin kabu─ču delinememi┼č demektir. Bilincin g├Âsterdiklerinde ise en b├╝y├╝k pay sezginindir. Kurmaca metinlerde de duyu organlar─▒ de─čil sezgi merkezdedir. Esasen, hakikati arama yolculu─čuna ├ž─▒kanlar─▒n binitidir sezgi. Sezginin kazand─▒─č─▒ paye, onun hakikat ile ayn─▒ kuma┼čtan yap─▒lm─▒┼č olmas─▒ ile de ilgilidir.

Demek ki hakikat, herkesin onu kolayca bulaca─č─▒ yerlerde de─čildir. Ba┼čka ifadeyle hakikatin yeri tayin edilmemi┼čtir, bu sebeple -en az─▒ndan bizce- belirli bir yeri de yoktur; dolay─▒s─▒yla o var─▒lmas─▒ gereken bir hedef de de─čildir.

Soru ┼ču: Hakikat var─▒lmas─▒ veya bulunmas─▒ gereken bir hedef de─čilse onu aramaya ne gerek var? Ya da bulunamayacak, kendisine ula┼č─▒lamayacak bir ┼čeyi ni├žin arayal─▒m?

Unutmayal─▒m ki bulmak i├žin gidilen ┼čey nesnedir. Nesneler ise be┼č duyunun kapsama alan─▒ndad─▒r. Hakikat bilgiyle de─čil sezgiyle ula┼č─▒lan bir ┼čey oldu─ču i├žin alg─▒lanmas─▒ da bilincin alan─▒nda ger├žekle┼čir demi┼čtik. ├ťnl├╝ meseldir: Aramakla bulanmaz; ama bulanlar arayanlard─▒r. Aramayanlar yola da ├ž─▒kmam─▒┼člar demektir. Yola ├ž─▒kmayanlar─▒n varabilecekleri bir yer de yoktur. Buldum diyenler ise kaybetmi┼č olanlard─▒r. Onu aramak ├╝zere yola ├ž─▒kanlar, onunla bir ileti┼čime de ge├žmi┼č olurlar. Mecnun Leyla ile vuslat ettirildi─činde onu tan─▒mam─▒┼čt─▒. Leyla, hakikat ile kendisi aras─▒nda bir perde idi; bu y├╝zden tan─▒yamad─▒ onu. G├╝ne┼či aramaya ├ž─▒kanlar onu bulduklar─▒n─▒ sanabilirler oysa g├╝ne┼čin kendisi de─čil ─▒┼č─▒─č─▒d─▒r bulduklar─▒. G├╝ne┼če varmay─▒ hedefe koymak da m├╝mk├╝n ama ona ula┼čman─▒n bedeli yanmakt─▒r. Kimi yolcular, bu yan─▒┼ča yolda da m├╝ptel├ó olabilirler. Mant─▒kuÔÇÖt-Tayr, hakikati aramaya ├ž─▒kanlar─▒n yolda yan─▒┼člar─▒n─▒n hik├óyesidir.

─░nsan─▒n ezeli s─▒z─▒s─▒n─▒n temelinde vatan-─▒ asl├«sinden uzak kalmas─▒ vard─▒r. Bu s─▒z─▒, ├édemÔÇÖin cennetten kovulmas─▒ ile ba┼člad─▒. D├Ân├╝┼č, bir ├žabad─▒r. (Hakikat, ├édem ve nesli i├žin belki de budur.) O ├žabay─▒ g├Âstermeyenler hi├ž bir yere d├Ânemezler / varamazlar. Vatan-─▒ asl├« orada bir yerdedir; ama nerededir? Oraya varmak ┼čart de─čildir ama bu yolda ├žaba g├Âstermek kutlu bir yolculuktur. Belki de yolculu─čun kendisi mahza hakikattir. Hani kar─▒ncaya bu bacaklarla (bu gidi┼čle) oraya nas─▒l varacaks─▒n, demi┼čler de o yolda ├Âl├╝r├╝m ya demi┼č. Hakikati aramak kimsenin tekelinde de─čildir. ├ľmr├╝n├╝ hakikati aramakla ge├žiren ve bu u─čurda kendisine verilen en b├╝y├╝k ak─▒l nimetini feda eden NietzscheÔÇÖninki de Be┼čir FuadÔÇÖ─▒nki de aray─▒┼čt─▒. Neyin aray─▒┼č─▒? Herkesin hakikati farkl─▒ olabilir ama arayanlar arama s├╝recinden koptuklar─▒ anda kaybedeceklerini de bilirler. Bu y├╝zden aray─▒c─▒lar hep aram─▒┼člar ve sadece seferle mukayyet k─▒lm─▒┼člard─▒r kendilerini. Hakikat dedi─čimiz ┼čey tam da bu sebeple hakikattir.

Biz insan olarak hakikati ├Âte d├╝nyada de─čil bu d├╝nyada aramaya memuruz.┬á Burada bir paradoks var. Paradokstan da ├Âte, bir trajedi var. Trajedi, vazge├žilmez olanlardan birini d─▒┼čar─▒da b─▒rakmakla yak─▒ndan ilgilidir. Bunu biraz a├žal─▒m: D├╝nya i├žin ÔÇťyalan d├╝nyaÔÇŁ demi┼čler atalar. D├╝nyan─▒n yalan oldu─čunu en iyi anlatan vaiz mezarl─▒klard─▒r. H├ól b├Âyleyken yalan oldu─čunu bile bile d├╝nyaya tutunmaya ├žal─▒┼č─▒r─▒z. Bir y├Ân├╝yle d├╝nya, canh─▒ra┼č bir gayretle tutunmaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m─▒z, onca albenisine ra─čmen vazge├žmek zorunda kalaca─č─▒m─▒z sevgiliye benzer. Trajedi tam da buradad─▒r. Demek ki biz, hakikati ÔÇśyalan karakterliÔÇÖp bir yerde ar─▒yoruz ├Âyle mi? Hakikat, fani karakterli olmakla birlikte vazge├žilmez olanlarla sonsuzlu─ča a├ž─▒lan kap─▒lar aras─▒nda yap─▒lan ucu a├ž─▒k bir yolculuktur.

Dahas─▒ var: D├╝nya ile kurmacan─▒n ortak noktalar─▒ ÔÇśyalanÔÇÖ vas─▒flar─▒d─▒r diyebiliriz. Burada ÔÇśyalanÔÇÖ─▒n ba─člam─▒n─▒n kaba anlam─▒yla de─čil ÔÇťger├žek olmayanÔÇŁ anlam─▒yla kay─▒tl─▒ oldu─čunu hat─▒rlatarak ┼č├Âyle diyebilir miyiz? Hayal de ger├žek de─čildir; ama insan─▒n hayalini yok ederseniz ondan geriye kaba bir suret (ger├žek) kal─▒r; ├ž├╝nk├╝ hayalini yok etmekle onun hakikatini de yok etmi┼č olursunuz. Tam da burada sorabiliriz: Kem ├ól├ót ile kem├ól├ót olur mu? Hakikat, ÔÇśyalanÔÇÖ karakterli bir gere├žle aran─▒r m─▒ ya da onu kullanarak hakikate ula┼č─▒l─▒r m─▒? Yoksa hakikatin kendisi de ÔÇśyalanÔÇÖ karakterli bir ┼čey midir? E─čer b├Âyle ise neye g├Âre ve nereden bakt─▒─č─▒n─▒zda yaland─▒r bu ÔÇśyalanÔÇÖ? Bu sorular sorulmal─▒d─▒r.

┼×imdi sorumuza bir daha bakal─▒m: Kurmaca metinler (┼čiir, mesneviler, hik├óyeler, destanlar, masallar, romanlar, bir yan─▒yla denemeler) araman─▒n binitleridir. Peki, kurmaca metinler yoluyla hakikat aranabilir mi? Hakikat, g├╝zelli─čin zirvesinde konaklar. Kurmaca metinlerin temel kayg─▒s─▒ da estetik de─čil miydi? Bu ├žal─▒┼čmalar, yolculuk s─▒ras─▒nda kar┼č─▒la┼č─▒lan enstantanelerin esteti─čin s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde kayda al─▒nmas─▒ ile ilgili muhayyel bir eylemdir. Demek ki hakikat de kurmaca metinler de bilincin ve muhayyilenin alan─▒ndad─▒r. Ger├žek, duyular─▒n ve bilginin; ger├žeklik ise bilincin ve sezginin alg─▒lad─▒─č─▒ bir ┼čeydir.

├ľnceki sorumuzu tekrarlayal─▒m: Hakikat mutlak anlamda kendisine ula┼č─▒lmas─▒ imk├óns─▒z bir ┼čey ise onun neden ar─▒yoruz? ├ľncelikle belirtelim; bu sorular─▒n cevab─▒ d├╝nyan─▒n karakterindedir. D├╝nya, yol ├╝zerinde ge├žici olarak konaklanan bir mek├ón (ÔÇťbir oyun ve e─členceÔÇŁ) ise -ki ├Âyledir- oradan kalk─▒p gidecek olanlar bir yola da ├ž─▒km─▒┼č olurlar. Bu yolculu─ču hakikat olarak imlememiz de m├╝mk├╝nd├╝r. Bizce hakikat hem aranacak bir ┼čeydir hem de -bulunamasa bile- bir ┼čekilde kendisiyle ileti┼čime ge├žilecek bir ┼čeydir. O ÔÇśbir ┼čekildeÔÇÖnin malzemeleri de sanat├ž─▒lar─▒n kulland─▒─č─▒ kurmaca gere├žlerdir. (Bu gere├žler edeb├« metinler olabildi─či gibi musiki de olabilir resim de.) ├ľyleyse kurmaca metinler yoluyla hakikati aramak veya ona do─čru yola ├ž─▒kmak pek ├ól├ó m├╝mk├╝nd├╝r; hatta kurmaca metinler i├žin ÔÇťinsan─▒n hakikati arama ├žal─▒┼čmalar─▒d─▒rÔÇŁ da diyebiliriz. Meselenin ├Âz├╝ budur.

G├Âlgeyi ├╝reten g├╝ne┼čtir. G├╝ne┼č orada durdu─ču m├╝ddet├že onun onay─▒ olmadan g├Âlgeyi yok edemezsiniz. Bu y├╝zden kurmaca metinlerle me┼čgul olanlar ger├žeklerle de─čil onun yontulmu┼č tasar─▒m─▒yla, izd├╝┼č├╝m├╝yle me┼čguld├╝rler. Ba┼čka ifadeyle kurmacan─▒n yarat─▒c─▒lar─▒,┬á g├╝ne┼čin bilgisi ve onay─▒ ile g├Âlgeyle dans ederler. Bu neden b├Âyledir? ┼×undan: Susuzlar, suyun kendisini de─čil ondaki hayat─▒ i├žerler. Aksi olsayd─▒ i├žti─čimiz sular bedenimizi ├žatlat─▒rd─▒.┬á Nitekim i├žilen su, hayat iksiri al─▒nd─▒ktan sonra sad─▒r olarak tahliye edilir. Kurmaca metinler de b├Âyledir. Bu metinlerde hayat─▒n ya da ger├že─čin kendisi (posas─▒) de─čil iksiri vard─▒r. Onlardan vazge├žemeyi┼čimizin sebebi de; bu metinlerdeki (ÔÇśyalanÔÇÖ karakterine ra─čmen) cazibe de burada aranmal─▒d─▒r.

Kurmacan─▒n Ge├žirdi─či Evrimler

Kurmacan─▒n yarat─▒c─▒s─▒ (sanat├ž─▒), hakikati arama yolunda kulland─▒─č─▒ y├Ântemleri g├╝ncellemek, yeni y├Ântemler denemek; dolay─▒s─▒yla kendini geli┼čtirmek zorundad─▒r. Geldi─čimiz noktada (21ÔÇÖnci y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒nda) kurmacan─▒n hakikati arama yolculu─ču nas─▒l bir y├Ânelim i├žindedir sorusu ciddiyetle de─čerlendirilmesi gereken bir sorudur. Kurmacan─▒n fenomenleri ├žok cidd├« de─či┼čiklikler, evrimler ge├žirmi┼čtir ve ge├žirmektedir. Mesela ses h─▒z─▒n─▒n ├╝zerine ├ž─▒kan sonik patlamalar (buradan elde edilen s├╝personik u├žaklar), ger├že─čin taht─▒na oturmaya kalk─▒┼čan hiperger├žeklikler (yapay ger├žeklikler), J. BaudrillardÔÇÖ─▒n g├╝ndeme soktu─ču ger├žek ile kopyas─▒ aras─▒ndaki fark─▒ yok eden sm├╝lakrumlar; bilgisayar teknolojisinde ba┼čat bir yeri olan androidler (yapay zek├ólar), robotlar (syborglar), genetik devrim vb geli┼čmeler kurmacay─▒ etkileyecek ve yeni y├Ântemlere de y├Ânelimlere de kap─▒ aralayacakt─▒ ku┼čkusuz. Postmodern anlat─▒mlarda mek├ón─▒, zaman─▒ hatta ├Âzneyi bile buharla┼čt─▒ran metinler buradan ne┼čet etmi┼čtir.┬á Dostoyevski, yay─▒nc─▒s─▒yla yapt─▒─č─▒ anla┼čma gere─či bir ay i├žinde yeti┼čtirmek zorunda oldu─ču eserini yazarken – ┼čayet android sistemler olsayd─▒- bu sistemden yararlanmay─▒ d├╝┼č├╝nebilirdi. (├ťnl├╝ yazar─▒n ─░sve├ž k├Âkenli yard─▒mc─▒s─▒ stenograf Grigoryevna SnitkinÔÇÖe KumarbazÔÇÖ─▒ zihninden okuyarak 29 g├╝nde yazd─▒(rd─▒)─č─▒ s├Âylenir.)

┼×ubat 2020ÔÇÖde d├╝nyaya bir ┼čey oldu. Son 300 y─▒l─▒n en b├╝y├╝k olay─▒ diyebilece─čimiz Coraoa g├╝nlerinden s├Âz ediyoruz. G├Âr├╝nmeyen fakat tehlikeli bir nesne d├╝┼č├╝n├╝n. Hi├žbir yerde g├Âr├╝nm├╝yor; ama o her yerde. Herhangi bir yerde size ili┼čebilir; ama onu g├Ârme imk├ón─▒n─▒z yok. ┼×imdi hakikat bu nesnenin ya da onun yaratt─▒─č─▒ olaylar─▒n neresinde? En can al─▒c─▒ soru da ┼ču: Bu ayan olmayan y─▒k─▒c─▒ nesnenin g├Âr├╝nmeyen bir eyleminden de s├Âz edemez miyiz?┬á D├╝┼č├╝n├╝n ki; g├Âr├╝nmeyecek kadar k├╝├ž├╝k bir molek├╝l kar┼č─▒s─▒nda ÔÇťSavunmaÔÇŁ gerek├žesiyle d├╝nyan─▒n paras─▒n─▒ ├Âdeyerek ├╝retti─činiz / elde etti─činiz sald─▒rma ve ÔÇťkorunmaÔÇŁ malzemeleriniz hi├žbir i┼če yaram─▒yor.┬á G├Âr├╝nmeyen nesnenin g├Âr├╝nen ilk eylemi ÔÇťhi├žbir ay─▒r─▒m g├Âzetmeden e┼čit d├╝zlemde, herkese, unuttuklar─▒ ba┼čka bir hakikati (├Âl├╝m├╝) tatt─▒r─▒yor; g├Ârmedi─činiz veya g├Ârmemek i├žin ona hep s─▒rt─▒n─▒z─▒ d├Ând├╝─č├╝n├╝z bir g├Âr├╝ng├╝y├╝ (├Âl├╝m├╝) g├Âz├╝n├╝ze sokuyor. Bununla kalm─▒yor sizin insanlardan ka├ž─▒rd─▒─č─▒n─▒z bir├žok su├žunuzu da te┼čhir ediyor. Mesela en gerekli yerde hi├žbir i┼če yaramayan savunma gere├žlerini binlerce kilometre ├Âtedeki insanlar─▒ yok ederek onlar─▒n birikimlerine el koymak i├žin ├╝retti─činizi if┼ča ediyor. Belki de insan─▒n g├Âzden ka├ž─▒rd─▒─č─▒ e┼čyadaki o g├Âr├╝nmeyenleri g├Âze sokuyordur. Kim bilir? Onun hakikati belki de bu ikincisidir. Bizim insan─▒m─▒z yarat─▒c─▒d─▒r: Adam minib├╝s├╝n arkas─▒na yazm─▒┼č: ÔÇťKorona morona bilmem, korona senden ayr─▒l─▒k.ÔÇŁ┬á Covid-19 kendi hakikatini bu adam─▒n g├Âz├╝ne sokmu┼č g├Âr├╝n├╝yor. Herkesin hakikati farkl─▒d─▒r. Pandemi, e┼čyadaki hakikati bir t├╝rl├╝ g├Âremeyen insana k├Âr parma─č─▒m g├Âz├╝ne mi dedi? Belki o, aylarca birbirini g├Ârmeyen aile bireyleri i├žin bir bulu┼čmad─▒r, vuslatt─▒r. Kendisine vakit ay─▒ramayan insanlar i├žin zamand─▒r; ne bileyim sevgililer i├žin bir ayr─▒l─▒kt─▒r, i┼čini kaybeden insan i├žin i┼čsizliktir. Corona vir├╝s├╝┬á insanl─▒─ča; ÔÇť─░nsan─▒n kendi ma─čaras─▒na kapanarak orada bilin├žd─▒┼č─▒ bir d├Ân├╝┼č├╝m (decokstr├╝ktion) s├╝recine girebilece─činiÔÇŁ┬á d├╝┼č├╝nen C. G. JungÔÇÖun bu d├╝┼č├╝ncesini ger├žekle┼čtirebilece─či bir f─▒rsat m─▒ sundu yoksa? Belki de, hakikati arama yolculu─čunda; felsefede, fikirde, bilim ve sanatta, edebiyatta yeni olu┼čumlar─▒n, ak─▒mlar─▒n, mekteplerin t├╝remesi; insanl─▒─č─▒n kendisine bir format atmas─▒ i├žin bir haz─▒rl─▒k s├╝recidir. Kim bilir? Kurmacan─▒n sundu─ču ger├žekli─či hat─▒rlatm─▒yor mu bu? Dahas─▒ var: Hakikat bu yeni durumdan nas─▒l etkilenecektir? Onu aramaya ├ž─▒kanlar, bu geli┼čmeden sonra yol az─▒klar─▒na neleri ekleyeceklerdir? Bu sorular─▒n cevaplar─▒ ┼ču anda bilinmiyor.

Yapay zek├ó laboratuvarlar─▒nda syborg nesneler ├╝retilmesi ├žal─▒┼čmalar─▒, insan─▒n Lat ve Uzza zamanlar─▒na, k├Âlelik d├Ânemlerine derin bir ├Âzlem duydu─čunu ve kendisine bir k├Âle arad─▒─č─▒n─▒ da akla getirmektedir.┬á Yoksa insan, eliyle yapt─▒─č─▒ bu mimetik nesneleri kendisinden daha alt katmanlarda g├Ârd├╝─č├╝ hemcinsine bir tanr─▒ olarak m─▒ pazarlamak istiyor? Bu ├žal─▒┼čmalar─▒n, bu istikametteki aray─▒┼člar─▒n neresindedir hakikat? ─░nsan, zamana h├╝kmederek hakikatin kendisi oldu─čunu mu; bir ilerisinde tanr─▒l─▒─č─▒n─▒ m─▒ il├ón edecektir yoksa ├Âl├╝ms├╝zl├╝─č├╝ ke┼čfedece─čini mi d├╝┼č├╝nmektedir? Sorular uzarÔÇŽ

Yapay zek├ó ile kurmaca metin yazma denemelerinin yap─▒lmaya ba┼čland─▒─č─▒ zamanlara erdik. Gidi┼če bak─▒l─▒rsa ─▒┼č─▒nlanma d├Ânemi kap─▒da g├Âr├╝n├╝yor. Bu, eski kay─▒tlara tayyi zaman ve tayyi mek├ón olarak giren muhayyile s─▒├žramalar─▒n─▒n ger├žekli─či ile kar┼č─▒la┼č─▒labilece─či anlam─▒na da geliyor. Kal─▒c─▒ olana, ba┼čka ifadeyle hakikat aray─▒┼č─▒na ili┼čkin ├žabalar─▒n bu geli┼čmelerden etkilenmeyece─čini kimse iddia edemez. Bu m├╝lahazalarla and─▒─č─▒m─▒z geli┼čmeler hakikat aray─▒┼č─▒n─▒ nas─▒l etkiler sorusu ├╝zerinde kafa yormaya de─čer: ─░┼čte burada, hakikat aray─▒┼č─▒nda yeni y├Ânelimlerden s├Âz edebiliriz. Neler olabilir bu y├Ânelimler? Bu nokta, insan─▒n anlam aray─▒┼č─▒n─▒n vard─▒─č─▒ veya varaca─č─▒ yerle de ilgilidir. Victor FranklÔÇÖ─▒n (├Âl. 1974) geli┼čtirdi─či logoterapi tam da bununla ilgili bir y├Ântemdir. Anlam aray─▒┼č─▒n─▒ merkeze alarak par├žalanan de─čerler sistemini toplay─▒p yerine koymay─▒ ama├žlayan bu y├Ânteme g├Âre; varl─▒k, varolu┼č, ├Âzg├╝rl├╝k, sorumluluk, g├╝ven, vicdan vb. de─čerler ├╝zerinden bireyde anlamsal bir b├╝t├╝nl├╝k olu┼čturmak m├╝mk├╝nd├╝r.┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Kendi ├╝retti─či mekanik-android ├╝r├╝nlerin kuyru─čuna tak─▒lan insan─▒n a┼č─▒nd─▒rd─▒─č─▒ de─čerler yerine nas─▒l konacakt─▒r? Hakikat s├╝rekli yer de─či┼čtiren bir numen midir? Hakikat aray─▒┼č─▒nda yeni y├Ânelimler (fenomolojik devinimler), bu ├žabalara ne ├Âl├ž├╝de katk─▒da bulunabilir? Burada, kurmaca metinler bir misyon ├╝stlenebilir mi? B├Âyle bir ┼čey olacaksa bu, kurmaca olan─▒n do─čas─▒na ne kadar uyumlu olur? Bu sorular, ├╝zerinde d├╝┼č├╝nmeye de─čer sorulard─▒r.
________________________
Bu yaz─▒┬á Olagan Hik├óye dergisinin ekim kas─▒m 2020 1.say─▒s─▒nda yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r