Kutlu’dan Hududullah Merkezli Teklifler -de─čini-

KUTLUÔÇÖDAN ÔÇťHUDUDULLAHÔÇŁ MERKEZL─░ TEKL─░FLER

Mustafa Kutlu ve hik├óyecili─či hakk─▒nda yazmam─▒┼č olmam─▒ bir eksiklik olarak kaydetmi┼čti bir ele┼čtirmen.[1] Bendeniz de ÔÇťKutlu ve eserleri ile ilgili o kadar ├žok yaz─▒ld─▒ ki kendisinin de yaz─▒lanlar─▒n say─▒s─▒n─▒ bildi─čini sanm─▒yorum. Do─črusu, yazacaksam bu farkl─▒ bir ┼čey olmal─▒ÔÇŁ diye d├╝┼č├╝nm├╝┼čt├╝m. O┬á ÔÇťfarkl─▒ ┼čeyÔÇŁ Kalbin Sesi ─░le Topra─ča D├Ân├╝┼čÔÇÖle geldi.[2]

Hik├óyeyi ÔÇťhayat─▒n h├╝lasas─▒ÔÇŁ olarak g├Âren KutluÔÇÖnun bu ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ da hayata deneme t├╝r├╝nde d├╝┼č├╝lm├╝┼č bir kay─▒t olarak g├Ârmek m├╝mk├╝n. Bu kadar de─čil, Bize kal─▒rsa bu kitap Kutlu k├╝lliyat─▒n─▒n da h├╝lasas─▒. Kutlu, hik├óyelerinde de─čerler manzumesi h├ólinde bir mesele olarak i┼čledi─či konuyu somut tekliflere d├Ân├╝┼čt├╝r├╝yor. ┬áKitab─▒n hik├óyelerden ayr─▒lan (b├╝t├╝nlenen mi demeliydim) taraf─▒, kurmacan─▒n evreninde i┼členen ve bir derdi olan temalar─▒n bu kitapta ete kemi─če b├╝r├╝nerek somut verilerle bir teklife d├Ân├╝┼čmesidir diyebiliriz.

Yazar─▒n hik├óyelerini okuyanlar─▒n ve hik├óyecili─čini az ├žok bilenlerin malumudur: Kutlu derdi bir olan bir hik├óyecidir. Onun hik├óyeleri ÔÇťsanayi toplumuÔÇÖnun huzurlar─▒n─▒ ka├ž─▒r─▒p tedirgin etti─či; kendi de─čerler sistemine y├Ânelerek bir ├ž─▒k─▒┼č aramak ├╝zere yollara d├╝┼čen dava delisi Kerim, ─░lhan, Dr. Ayhan, Yunus Bey, As─▒m Bey, G├╝lpa┼ča ├çavu┼čÔÇÖun O─člu, Haf─▒z Ya┼čar, Komiser Bulut, Tahir Sami Bey vb. hepsi dertli olan ve ÔÇśyoldan ├ž─▒kÔÇÖ─▒┼č (ausfahrt) levhas─▒ arayan insanlard─▒r.

Yazar, hik├óyelerinde oldu─ču gibi bu kitapta da k├Âkl├╝ ve bir derdi g├╝ndeme getiriyor. Dert yeni de─čil, biliniyor: ÔÇťKapitalizm, (sanayile┼čme ve onun tetik├žisi teknoloji alan─▒ndaki yar─▒┼č) hay─▒rdan ├žok ┼čer getirdi, bak─▒n i┼čte, ba┼č─▒m─▒za gittik├že envai├že┼čit ├žoraplar ├Âr├╝yor. Bu i┼če bir ├ž├Âz├╝m bulman─▒n zaman─▒ geldi de ge├žiyor. ├ťretece─či fikri olanlar s├Âylemeli. ─░┼čte, bendeniz sadece fikirlerimi de─čil tekliflerimi de iletiyorum erbab─▒na. Buyurun!ÔÇŁ der gibidir yazar. Kutlu ÔÇťisyan ahlak─▒ÔÇŁ ├Ânc├╝lerine sesleniyor ├Âncelikle (7). Kitap, kapitalizmin pen├žesinden kurtulmak i├žin(73) ÔÇťbir sistem aray─▒┼č─▒na zemin haz─▒rlamak, d├╝┼č├╝n├╝r-akademisyen-sanat├ž─▒ ve politikac─▒lar─▒ harekete ge├žirmek istikametinde bir ÔÇťi┼čaret fi┼če─čiÔÇŁ gayesini g├╝d├╝yor.ÔÇŁ (s.45, 83, 73) Problem bellidir: KutluÔÇÖya g├Âre bindi─čimiz gemi yanl─▒┼č bir gemidir (171) ve bu gemiden inmeye ihtiya├ž var. Kutlu yeni bir ┼čey s├Âylemiyor elbette, bunu kendisi de ifade ediyor; fakat yazar, herkesin bildi─čini derli toplu bir ├žer├ževeye oturtarak tekliflerle geliyor. Yazar─▒n ÔÇťhududullah ├žer├ževesindeÔÇŁ┬á hayata ge├žirilebilece─čini d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝ tekliflerini basit├že ├╝├ž maddede toplamak m├╝mk├╝n:

  1. Ahlak nizam─▒ tesis etmek (i├žinde h├ókimiyet, me┼čveret, iktisat ve adalet var, 55), bunun i├žin de ruh e─čitimini ger├žekle┼čtirmek (75, 77), e─čitimde ahlak─▒ ├Âne alan bir zihniyet olu┼čturmak (75);
  2. ─░ktisat-kanaat ekonomisi kurmak (56, 75, 114). Bu ÔÇťtopra─ča d├ÂnmekÔÇŁ demektir. Menfaat ahlak─▒ yerine isyan ahlak─▒n─▒ (7) tesis etmek, toprakla ba─č─▒n─▒ koparmadan ve ÔÇťhududullahÔÇÖa dikkat ederekÔÇŁ sanayile┼čmek (Topra─ča d├Ânmek; 122, 139, 170, 172);
  3. Rasih├╗na yani ruhsat sahiplerine (bilim adamlar─▒, kanaat ├Ânderleri, sanat adamlar─▒, y├Âneticiler) mutabakat ├ža─čr─▒s─▒ (67). Bu, yeni bir anayasa demektir (51).

KutluÔÇÖnun yukar─▒daki tekliflerin ├╝├ž├╝; (Top├žuÔÇÖdan ├Âd├╝n├ž al─▒rsak) ÔÇśisyan ahlak─▒ÔÇÖn─▒n da bir gere─čidir. Yazara g├Âre bir ret cephesi olu┼čabilme cesaretini g├Âstererek ÔÇťyoldan ├ž─▒kmakÔÇŁ (get out of the way) gerekiyor ki bu da zihinde, fikirde ve bedende ink─▒lap yapmak anlam─▒na gelir.

KutluÔÇÖya g├Âre bunu ger├žekle┼čtirmek zor olabilir ama imk├óns─▒z da de─čildir. Malumdur; b├╝t├╝n projelerin ├Ânce bir hayali kurulur, sonra o hayalin uygulama alan─▒ndaki durumu denetlenir, sonra -├ž─▒kan sonuca g├Âre- uygulamaya ge├žilir. Kutlu da teklifinin bir ├╝topya olmad─▒─č─▒n─▒ ve denemeye de─čece─čini s├Âyl├╝yor. Kutlu sanayile┼čmenin terk edilerek tar─▒m toplumuna d├Ân├╝lmesini teklif etmiyor (buran─▒n alt─▒n─▒ ├Âzellikle ├žiziyor), toprakla bulu┼čman─▒n ba┼čka bir yolu oldu─čunu s├Âyl├╝yor ve buna bir de misal g├Âsteriyor: 2009ÔÇÖda Yozgat/ Kad─▒┼čehri /Kabal─▒ K├Ây├╝ÔÇÖnde┬á Kaymakam, Tar─▒m M├╝d├╝r├╝, Muhtar ├╝├žl├╝s├╝n├╝n i┼čbirli─či ile ÔÇťK─▒rsal Kalk─▒nma ProjesiÔÇŁ ad─▒yla bir proje uygulamaya konulmu┼č ve ├╝├ž y─▒l gibi k─▒sa s├╝rede kesin bir ba┼čar─▒ elde edilmi┼č. Kutlu, denenerek ba┼čar─▒lm─▒┼č bu projenin a┼čama a┼čama yayg─▒nla┼čt─▒r─▒labilece─čini d├╝┼č├╝n├╝yor.

─░nsan─▒n topraktan koparak nesnele┼čmesi evrensel bir problem h├óline gelmi┼čtir. KutluÔÇÖnun ÔÇťtopra─ča d├Ân├╝┼čÔÇŁ fikrinin kayna─č─▒nda bu mutazarr─▒r durum vard─▒r. Bu konuya hemen her hik├óye veya romanc─▒ mesele edinmi┼čtir. Bu, kiminde tabiat ├Âzlemi, kiminde topra─ča ba─čl─▒ insanlar─▒n hik├óyeleri, kiminde ┼čehirden ve k├Ât├╝ yap─▒la┼čmadan ka├ž─▒┼č olarak daha mevzi alanlardad─▒r. Kutlunun ÔÇťtopra─ča d├Ân├╝┼čÔÇŁ fikri ile Memduh ┼×evket EsendalÔÇÖ─▒n ÔÇťtoprak medeniyetiÔÇŁ olarak adland─▒rd─▒─č─▒ g├Âr├╝┼člerinin benzerlik arz etti─čini g├Âr├╝yoruz. Esendal yakla┼č─▒k 75 y─▒l ├Ânce konuyla ilgili g├Âr├╝┼č├╝n├╝ ┼č├Âyle ├Âzetler: ÔÇť─░nsan─▒n huzurunu toprak medeniyetinde g├Âr├╝yorum. Bu, h├╝k├╝metlerin i┼či de─čildir, sanat├ž─▒lar─▒n i┼čidir.ÔÇŁ EsendalÔÇÖ─▒n toprak medeniyeti dedi─či kavram─▒n ├Âz├╝; herhangi bir d├Ânemi d─▒┼člamadan bu topraklar─▒n (AnadoluÔÇÖnun) de─čerlerine ba─čl─▒l─▒kt─▒r.

Hududullah─▒ a┼čanlar insanlar─▒n genleriyle oynam─▒┼člard─▒r (18). Kutlu, bu ÔÇťhududullahÔÇŁ meselesini ├žok ├Ânemsiyor bu kavram─▒ teklifinin merkezine yerle┼čtiriyor diyebiliriz. Hududullah, AllahÔÇÖ─▒n yarat─▒lm─▒┼člarla kendisi aras─▒ndaki s─▒n─▒rlar─▒ ifade eder. Sadece bu de─čil; hududullah, YaratanÔÇÖ─▒n, (insan d├óhil) mahl├╗kat─▒n hayat─▒n─▒n idamesinde g├Âzetti─či maslahat─▒ da kapsar. ─░nsan─▒n; bir azg─▒nl─▒kla cenneti bu d├╝nyada in┼ča ├žabalar─▒ (kapitalizm, materyalizm), Tanr─▒ÔÇÖy─▒ g├Âkten yere indirme c├╝retleri, YaratanÔÇÖ─▒n alan─▒na girerek ÔÇťtanr─▒l─▒kÔÇŁ taslama hadsizlikleri insanl─▒─č─▒ u├žurumun kenar─▒na getirip b─▒rakm─▒┼čt─▒r. Dahas─▒ insan, ÔÇśanas─▒r-─▒ erbaaÔÇÖn─▒n ├╝├ž├╝ne (toprak, hava, su) sava┼č a├žm─▒┼č, kendisi d─▒┼č─▒ndaki canl─▒lar─▒n ya┼čama alanlar─▒n─▒ iyice daraltm─▒┼č, d├╝nyay─▒ ├žekilmez hale getirmi┼čtir (123) Dinin yerine konan bilim emperyalizme yol a├žm─▒┼č, d├╝nya gelirlerinin % 90ÔÇÖn─▒na n├╝fusun % 10ÔÇÖu el koymu┼čtur (90, 169). Bu i┼čin faili sanayile┼čme politikalar─▒ ile gelen vah┼či kapitalizmdir ve k├Ât├╝ kullan─▒lan teknolojidir. ─░nsan─▒n sanayile┼čme ve teknoloji ile ili┼čkileri toprak ile ba─čda┼č─▒k olmak zorundad─▒r. Benmerkezci kapitalizm, s├Âm├╝rgecili─čin ideolojisi h├óline gelmi┼čtir (88). Bu ideoloji g├╝n├╝m├╝z insan─▒n─▒ topraktan koparm─▒┼čt─▒r, insanlar─▒ esir alm─▒┼čt─▒r.

Tam da burada, bu g├Âr├╝┼člerin ger├žek├ži olmad─▒─č─▒n─▒, uygulama alan─▒ bulunmad─▒─č─▒n─▒ ve ├╝topik durdu─čunu d├╝┼č├╝nerek yazara itiraz edilmesi m├╝mk├╝nd├╝r. Bu d├╝┼č├╝ncenin muhtemel gerek├žesi, sanayile┼čme ve teknoloji ile ili┼či─čimizi kesemeyece─čimiz, sanayi toplumundan tar─▒m toplumuna d├Ânemeyece─čimiz d├╝┼č├╝ncesidir. Yazar─▒n buraya notu var: ┬áKutluÔÇÖya g├Âre teknik ile teknoloji ayn─▒ ┼čey de─čildir. Bu y├╝zden o, teknik ile teknolojiyi, sanayi ile sanayile┼čme politikalar─▒n─▒ birbirinden ├Âzenle ay─▒r─▒yor (161). Sanayinin veya tekni─čin kendilerinde de─čil kullan─▒m tarzlar─▒nda ve bir sanayi toplumu olu┼čturma ├žabas─▒nda problem vard─▒r; ├ž├╝nk├╝ ÔÇťsanayi toplumuÔÇŁ serveti sermayeye d├Ân├╝┼čt├╝ren kapitalizmin anas─▒d─▒r (87, 89). Oysa tedrici olarak toprakla ileti┼čime ge├žilebilir, ahlaki ilkeleri terk etmeden de sanayile┼čilebilir.

KutluÔÇÖnun teklif etti─či ┼čehircilik ger├žekle┼čirse; kapitalizmin ├ž─▒ld─▒rtt─▒─č─▒, yaln─▒zla┼čt─▒rd─▒─č─▒ Bat─▒l─▒lar─▒n tatillerini ge├žirmek ├╝zere kuyru─ča girdi─či g├Âzde mek├ónlara d├Ân├╝┼čebilir mi o ┼čehir(ler)? B├Âyle bir soru akla geliyor tabii. Bu durumda kap─▒lar kapat─▒lamayaca─č─▒na g├Âre eski halin hortlamamas─▒ i├žin nas─▒l bir yol izlenebilir? Muhayyilemize d├╝┼čen bu g├Âr├╝ng├╝ d├╝nyan─▒n bir k├Âye d├Ân├╝┼čmesi ile ilgilidir. Kafa yormaya de─čer. KutluÔÇÖnun teklifi bu k─▒sm─▒ da kaps─▒yor: Ortaya ├ž─▒kacak meseleleri veya muhtemel problemleri erbab─▒ konu┼čur, tart─▒┼č─▒r diyor.

┼×├Âyle bir g├Âr├╝┼č var: Sanayi ve teknoloji kendi ahlak anlay─▒┼č─▒n─▒ ve yine kendi renk ve tonlar─▒nda baz─▒ sosyal kurallar─▒ da beraberinde getirir. Buna uymad─▒─č─▒n─▒zda ondan yararlanamazs─▒n─▒z. Bu, ciddiye al─▒nmas─▒ gereken bir kayg─▒d─▒r. Kitaptan bizim edindi─čimiz izlenim, bu kayg─▒lar; kapitalizmin (dolay─▒s─▒yla ÔÇťsanayi toplumuÔÇŁ projesinin h├ókim k─▒lmak istedi─či hayat─▒ bize dayatma projesinin) bir propagandas─▒d─▒r. Teknolojiyi elinde tutan g├╝├žler, bu t├╝rden korku ve kayg─▒lar─▒ her vesileyle iletti─či subliminal mesajlarla insanlar─▒n beynine s├╝rekli kaz─▒r. Bu b├Âyle diye insanlarda var olan bu kayg─▒lar da g├Ârmezden gelinemez. KutluÔÇÖya g├Âre bu t├╝r problemler de ÔÇťse├žilmi┼člerÔÇŁ dedi─či ilim, siyaset, sanat ve g├Ân├╝l-kanaat ├Ânderlerinin ├ž├Âzebilece─či bir meseledir. Recep SEYHAN
___________________________________

[1] Mehmet Erdo─čan, Edebiyat ve Ele┼čtiri Yaz─▒lar─▒, Kopernik, 660 sayfa, Ankara, 2020
[2] Mustafa Kutlu Kalbin Sesi ile Topra─ča D├Ân├╝┼č, deneme, Deg├óh, 84 sayfa, ─░st, 2020