SORU┼×TURMA (┼×iar dergisi i├žin)

┼×─░AR DERG─░S─░ H─░K├éYE SORU┼×TURMASI
1- Hik├óye yazarlar─▒ olarak yeni bir ┼čey mi anlat─▒yoruz, yeniden mi anlat─▒yoruz?
2- Hik├óye ba─člam─▒nda ger├žekle-kurmacay─▒ ayn─▒ torbaya att─▒─č─▒m─▒zda ana karakter hangisi olur?
3- Hik├óyeciler ├╝rkek, ┼čairler hep cesur mu olur?
4-Bizde ge├ž kabul g├Âren bir anlat─▒m t├╝r├╝ olarak T├╝rk hik├óyesi, ├Âyk├╝nmecilikten ne vakit vazge├žecek veya vazge├žmeli mi?
5-Bize en sevdi─činiz hik├óye yazar─▒n─▒ s├Âyleyin, biz de size kim oldu─čunuzu s├Âylemeyelim? (Bu sorunun cevaplar─▒ farkl─▒ yazarlarla de─či┼čtirilerek payla┼č─▒lacakt─▒r.)

1. Yazarlar kimsenin s├Âylemedi─či ┼čeyleri ilk kez s├Âyleyen sihirbaz ya da ehlikeramet insanlar de─čildirler. ─░bdaÔÇÖ ěąěĘě»ěžě╣ yani benzersiz ┼čekilde ve ilk defa v├╝cuda getirme i┼či yaln─▒zca AllahÔÇÖa mahsustur. Buradan yola ├ž─▒karak sanat├ž─▒lar i├žin ÔÇťyarat─▒c─▒larÔÇŁ ifadesini kullanman─▒n do─čru olmad─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyenler olmu┼čtur. Bendeniz bu g├Âr├╝┼čte de─čilim. Sanat├ž─▒lar, b├╝y├╝k Sanatk├ór─▒n H├ól─▒k (h─▒ ile) s─▒fat─▒n─▒n ├╝zerlerinde tecelli etti─či insanlard─▒r ve onlar da yarat─▒rlar. Buna ba┼čka vesileyle de─činmi┼čtim oraya havale ederek ┼čunu diyelim: Biz hik├óye veya roman yazanlar el de─čmemi┼č, kimsenin d├╝┼č├╝nmedi─či bakir alanlarda dola┼čm─▒yoruz.┬á Bizler, bir ┼čekilde d├╝┼č├╝n├╝lm├╝┼č, s├Âzl├╝ veya yaz─▒l─▒ olarak dile getirilmi┼č konular─▒ yeniden ve farkl─▒ bir ├╝slupla anlat─▒yoruz. Kurmaca dedi─čimiz ┼čey de budur zaten.
Sanat eserleri yoktan var edilmi┼č veya ilk kez yarat─▒lm─▒┼č de─čil ise de bu yarat─▒lar─▒ se├žkin k─▒lan, sanat├ž─▒n─▒n yarat─▒c─▒l─▒─č─▒n─▒n eserde g├Âr├╝n├╝r k─▒l─▒nmas─▒d─▒r. Hik├óye sanat─▒nda da durum b├Âyledir. Sanat eserine yans─▒yan bir alan var ki oraya d─▒┼čar─▒dan girilme imk├ón─▒ hi├ž yoktur: O da muhayyiledir. Muhayyilenin ku┼čatma alan─▒, ya┼čam─▒┼č veya ya┼čamakta olan her bir insan kadard─▒r.┬á Bu ┼ču demektir: ─░nsan muhayyilesinin alan─▒ bakirdir ve oraya kimse giremez. Orada, bir ba┼čkas─▒n─▒n muhayyilesinin s─▒n─▒rlar─▒na ili┼čmeden mevcuda benzemeyen veya onu a┼čacak yeni ┼čeyler cereyan edebilir. ÔÇťG├Âk kubbe alt─▒nda s├Âylenmedik s├Âz kalmam─▒┼čt─▒r,ÔÇŁ s├Âz├╝ muhayyilenin ula┼čt─▒─č─▒ alanlar ve ├╝slup bak─▒m─▒ndan ge├žerli de─čildir. Bu s├Âz sadece konular i├žin ge├žerli olabilir. O halde nedir olan? ┼×u: Yazar, muhayyilesinin kapsama alan─▒ i├žinde yeni bir ├╝slup ve farkl─▒ bir s├Âylemle kendisine ├Âzg├╝ yarat─▒ alanlar─▒ a├žabilir. Bu kadar s├Âz ukalal─▒─č─▒n─▒ ┼čunu demek i├žin yapt─▒k: Yazarlar, olmayan─▒ yaratm─▒yorlar, mevcudu -kendilerine ├Âzg├╝ bir ├╝slupla- yeniden s├Âyl├╝yor/├╝retiyorlar. ┼×airler, s├Âylediklerini kimse s├Âylemedi─či i├žin de─čil, onu kimse kendisi gibi s├Âyleyemedi─či i├žin ┼čair olurlar.

MevlanaÔÇÖn─▒n anlatt─▒─č─▒ tam da budur:
┬á ┬á ┬á ┬á ┬áD├╝nle beraber gitti canca─č─▒z─▒m
┬á ┬á ┬á ┬á ┬áNe kadar s├Âz varsa d├╝ne ait
┬á ┬á ┬á ┬á┼×imdi yeni ┼čeyler s├Âylemek laz─▒m…

2. Kurmacan─▒n ÔÇśger├žekÔÇÖten ne┼čet etti─či d├╝┼č├╝n├╝l├╝yorsa birbirlerinin hem tavu─ču hem de yumurtas─▒ olurlar; ama ger├žek b├Âyle mi bakal─▒m? ├ľncelikle kurmaca ger├žek de─čil ger├žekliktir. Tiwetterde de payla┼čm─▒┼čt─▒m; baz─▒ ├ževirilerde hatta telif eserlerde de ÔÇťger├žeklikÔÇŁ, ÔÇťger├žekÔÇŁ ba─člaml─▒ kullan─▒lm─▒┼č. Ger├žeklik ger├žek de─čil, ger├že─čin i┼členerek yontulmu┼č h├ólidir; ama her h├ól├╝k├órda kendisi de─čil. Denebilir diyorum bu da her zaman b├Âyle olmayabilir. Sanat, hayat─▒n yorumlanm─▒┼č taklididir. Bu y├╝zden ger├že─či t├╝m├╝yle yads─▒yamay─▒z; fakat ger├žek ile kurmaca aras─▒nda yak─▒n bir ili┼čki olsa bile kurmacan─▒n kendisine ait bir ger├že─či vard─▒r. Bu y├╝zden ger├žek ile kurmacay─▒ ayn─▒ torbaya koyamay─▒z. Bunu yaparsak aralar─▒nda anla┼čmazl─▒k ├ž─▒kabilir. Muhtemel bir tart─▒┼čmadan kurmaca galip ├ž─▒kar; ├ž├╝nk├╝ kurmacan─▒n yasland─▒─č─▒ da─č ├žok g├╝├žl├╝d├╝r ve arkas─▒nda ÔÇťmuhayyileÔÇŁ gibi devasa bir g├╝├ž vard─▒r. Ger├žek ise fena ile maluld├╝r, ├╝stelik ├Âmr├╝ ├žok k─▒sad─▒r ger├že─čin. Ger├žek, ya┼čand─▒─č─▒ andan itibaren fena bulur. Oysa muhayyile sonsuzlukla ili┼čki i├žindedir. Muhayyilenin ayr─▒cal─▒─č─▒ biraz da buradad─▒r. ÔÇťGer├žek olan─▒n ├Ânemli oldu─ču yerde, hayal├« olan─▒ yazmay─▒ tercih ederim,ÔÇŁ diyen Virginia Woolf tercihinde hakl─▒d─▒r. ÔÇť─░mk├óns─▒z hayaller olmasayd─▒, m├╝mk├╝n ├ž├Âz├╝mler de olmazd─▒ÔÇŁ diyen Ray Bradbury ise hayalin g├╝c├╝n├╝n sanat eserleri ile s─▒n─▒rl─▒ olmad─▒─č─▒n─▒n alt─▒n─▒ ├žizmi┼č oluyordu.

B├Âylece kimin ana karakter oldu─čunu da s├Âylemi┼č olduk.

3. Hik├óyecilerin ├╝rkek oldu─čunu kim s├Âyledi bilmiyorum ama ┼čairlerin daha cesur olduklar─▒n─▒ s├Âyleyebiliriz. Bu ┼čundan: ┼×airler ├žoklukla muhayyilenin alan─▒nda dola┼č─▒rlar. Yukar─▒da de─činmi┼čtik, ┼čairlerin arkalad─▒klar─▒ da─č ├žok g├╝├žl├╝d├╝r; dolay─▒s─▒yla dola┼čt─▒klar─▒ alan hik├óyecilere g├Âre daha ├Âzg├╝rd├╝r. Bu y├╝zden pervalar─▒ yoktur, hesap ve kitaplar─▒ daha azd─▒r. Hik├óyeciler ise ┼čairleri ba─člayan sebepler d─▒┼č─▒nda ger├žek ile daha s─▒k─▒ ileti┼čim i├žindedirler; hatta ger├že─če yer yer muhta├žt─▒rlar. Bu y├╝zden ger├žek ile iyi ge├žinmek zorundad─▒rlar. Bu, hik├óyecilerin ger├že─če ba─č─▒ml─▒ olduklar─▒ anlam─▒na gelmez elbette ama kurmacan─▒n da kendine mahsus bir ger├že─či yok muydu? Bu, nihayetinde her ne kadar ger├že─čin kendisi de─čil ise de onunla ileti┼čimi ka├ž─▒n─▒lmaz olan bir ÔÇśger├žeklikÔÇÖtir. Hik├óyeci veya romanc─▒ yazd─▒─č─▒ metnin kurmacan─▒n ger├že─čine uygun olup olmad─▒─č─▒n─▒ gizlice denetlemek zorundad─▒r. Bu y├╝zden hik├óyeciler ger├že─či t├╝m├╝yle yads─▒yamazlar. Oysa ┼čairlerin ger├že─čin t├╝revlerine bile eyvallahlar─▒ yoktur.

4. ├ľyk├╝nmeden neyi kastetti─čimize ba─čl─▒ ama hik├óye zaten ÔÇś├Âyk├╝ÔÇÖnme sanat─▒ de─čil mi? Daha do─črusu sanat─▒n kendisi bir ├Âyk├╝nme de─čil mi? Neye ├Âyk├╝nme? Elbette b├╝y├╝k Sanat├ž─▒n─▒n eserlerine. Resim sanat─▒ ├╝zerinden a├ž─▒mlamam─▒z konuyu daha anla┼č─▒l─▒r k─▒lacakt─▒r: K├╝bik ressamlar─▒n resimlerindeki o ÔÇťinsana veya e┼čyaya benzemeyenÔÇŁ ┼čekiller ger├že─čin yap─▒ s├Âk├╝me u─črat─▒lm─▒┼č halleridir. Sanat eserleri ger├že─či a┼čabilir, yontabilir, de─či┼čtirebilir, bozabilir ama onunla bir ┼čekilde ileti┼čimleri de hep vard─▒r.┬á Sanat; hayata, ger├že─če, en ├žok da hakikate ├Âyk├╝nmeden ne┼čet etmi┼čtir.
Sonunuzla kastedilen hik├óyemizin ba┼čka iklimlerde ├╝retilmi┼č olan yazarlar─▒n metinlerine ├Âyk├╝nmesi veya bir yazar─▒n kendisinden ├Ânceki hik├óye yazarlar─▒na ├Âyk├╝nmesi ise bu problemli bir ┼čeydir. B├Âyle bir ┼čey yoktur diyemem elbette ama bunun ├žaresi yarat─▒c─▒l─▒k ve ├Âzg├╝nl├╝kt├╝r; topra─č─▒na, iklimine, hamuruna bakmakt─▒r.
Sorunuzda hik├óye ile ├Âyk├╝ aras─▒nda, ├Âyk├╝ aleyhine bir ironi de sakl─▒ sanki. Bendenizin bu konudaki g├Âr├╝┼č├╝m bellidir ve bunu daha ├Ânce ba┼čka vesilelerle (Bk. Bana Hik├óye Anlat-ma adl─▒ kuramsal yaz─▒lar─▒n yer ald─▒─č─▒ ├žal─▒┼čmam─▒z) a├ž─▒klad─▒m: ├ľyk├╝ ile hik├óye ikiz olabilirler ancak karakterleri farkl─▒d─▒r.

5. Bir yazar─▒n herhangi bir hik├óye kitab─▒ndaki b├╝t├╝n hik├óyeleri ayn─▒ ba┼čar─▒ grafi─čini yakalayamam─▒┼č olabilir. Bu ├žoklukla b├Âyledir de. Bu y├╝zden yazar veya eser ad─▒ndan ziyade par├ža metin ad─▒ vereyim: Wolfgang Borchert: Ama Fareler Uyurlar Gece; ─░talo Calvino: Vicdan; Gogol: Burun; Rasim ├ľzden├Âren: ─░t hik├óyeleriÔÇŽ_________________________________
Bun yaz─▒ ┼×iar dergisinin 31. Say─▒s─▒nda (Kas─▒m Aral─▒k 2020) yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r

 

 

 

 

 

 

         

.

_________________
Bu yaz─▒ ┼×iar dergisinin 31. say─▒s─▒nda ( Kas─▒m Aral─▒k 2020) yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r.