B─░R MUHAL─░F OLARAK MEHMED AK─░F

Sultan Abd├╝lhamid muhalefetinden hareketle
AkifÔÇÖin Muhalif Duru┼čuna Psikanalitik bir Yakla┼č─▒m Denemesi

Akif’in muhalif duru┼ču, s├Âzgelimi muktedirlerle anla┼čamay─▒┼č─▒ (├Âzellikle Sultan Abd├╝lhamid’e muhalefeti) ├╝zerinde ayr─▒nt─▒l─▒ durulmam─▒┼č, bu k─▒s─▒m ├žabuk atlanm─▒┼čt─▒r.┬á ÔÇťOray─▒ fazla kurcalamayal─▒m” anlay─▒┼č─▒ yahut kafam─▒zdaki haz─▒r kal─▒plar─▒n de─či┼čme kayg─▒s─▒; felsefenin, analitik d├╝┼č├╝nmenin, ├Âzg├╝r ve ├Âzg├╝n fikir ├╝retiminin de ├Ân├╝nde ciddi bir engeldir. B├╝t├╝n i┼či konfeksiyon kal─▒plar─▒ savunmak olan ceng├óverlerimiz var. Bu, d├╝┼č├╝nce hayat─▒m─▒z i├žin sa─čl─▒kl─▒ bir ┼čey de─čil ku┼čkusuz. K├╝lt adamlar hakk─▒nda kal─▒plar─▒n d─▒┼č─▒nda analitik bir d├╝┼č├╝nce serdederken iki kere d├╝┼č├╝n├╝yoruz bu y├╝zden. Bendeniz de bu yaz─▒y─▒ haz─▒rlarken iki kere d├╝┼č├╝nd├╝m. Bu k─▒sa ├žal─▒┼čmam─▒z AkifÔÇÖin muhalif taraf─▒na e─čilecek ve bu g├Âvdeye yasl─▒ olacakt─▒r.

Akif neden Sultan Abd├╝lhamidÔÇÖe muhalif idi? ─░kisinin de hassasiyetleri; hatta siyasi g├Âr├╝┼čleri de ayn─▒yd─▒ oysa. Kimi insanlar tam da buraya t─▒kan─▒p kalm─▒┼člar ve onun bu tutumunu bir t├╝rl├╝ anlayamam─▒┼člard─▒r. AkifÔÇÖten de Sultan Abd├╝lhamidÔÇÖden de vazge├žemeyince orta bir yol arand─▒ ve ─░stiklal Mar┼č─▒ ┼čairinden ÔÇťbir eksilme olmamas─▒ i├žinÔÇŁ kendisinden bir pi┼čmanl─▒k alma aray─▒┼č─▒na girildi. Bu da komik oldu tabii. Bu tutum baz─▒ g├Âstergeler sundu bize: ─░lkin; bize tutu┼čturulan konfeksiyon kal─▒plarla d├╝┼č├╝nmenin, ideolojilerin ÔÇśdeli g├Âmle─čiÔÇÖ ile d─▒┼čar─▒ ├ž─▒kman─▒n insan─▒ getirip b─▒rakaca─č─▒ yer b├Âyle bir komedi soka─č─▒d─▒r. Bu hattan gidildi─činde Tanp─▒narÔÇÖ─▒n 60 darbesini alk─▒┼člamas─▒ kar┼č─▒s─▒nda da ayn─▒ yere var─▒l─▒rd─▒ ve ├Âyle de oldu. Oysa bu gibi meseleler kendi ┼čartlar─▒ i├žinde, tarihi ak─▒┼č─▒ ve insana ├Âzg├╝ ki┼čilikler d├╝zleminde tabii kar┼č─▒lanabilseydi ┼ča┼č─▒lacak bir ┼čey de olmayacakt─▒. ├ľyle olmad─▒ tabii. Meseleyi irdelemek i├žin mevzunun psikanalitik tahlilini deneyece─čiz; ├ž├╝nk├╝ konu bu alana gelip dayanm─▒┼č bulunuyor. (Giri┼če az sab─▒r gerekecek.)

Sanat├ž─▒ ki┼čilikler, bilin├žd─▒┼č─▒n─▒n g├Ânderilerinin tazyiki alt─▒ndad─▒rlar ve bu sebeple nevrozlu insanlard─▒r ├žoklukla. S├Âzl├╝kler nevroz i├žin, ÔÇťi┼člevsel mental bozuklukÔÇŁ gibi sert tan─▒mlar verse de ger├žek o kadar yal─▒nkat de─čil. Haydi, biraz yumu┼čatal─▒m; nevroz, bireyin i├ž d├╝nyas─▒nda cereyan eden ola─čan i├ž ├žat─▒┼čmalard─▒r. Nevrotikler i├žin ÔÇśnormal ├╝zeri duyarl─▒l─▒k g├Âsteren ki┼čiliklerÔÇÖ de diyebiliriz. Nevrotiklerin bu duyarl─▒ yap─▒lar─▒ onlar─▒n alg─▒lar─▒n─▒ ve davran─▒┼č kal─▒plar─▒n─▒ da s─▒radan insanlar─▒n d─▒┼č─▒na ├ž─▒kar─▒r. Buradan bak─▒ld─▒─č─▒nda nevroz, normal seyrinde bir hastal─▒k say─▒lmayaca─č─▒ gibi yazar─▒n-sanat├ž─▒n─▒n besin kayna─č─▒ bile say─▒labilir; Nevroz, sanat├ž─▒larda farkl─▒ boyutlarda olabilir. Kiminde ileri d├╝zeylere de ula┼čm─▒┼č olabilir. Nevrozun yo─čunla┼čma h├óli ve ileri d├╝zeyi bir hastal─▒kt─▒r; hatta NietzscheÔÇÖde oldu─ču gibi ba┼čka psikolojik hastal─▒klara da sebep olabilir. ─░leri nevrotikler anksiyete ile ba┼člayan ve ┼čizofreniye varan ruhsal s├╝re├žler aras─▒nda dola┼č─▒rlar. Hi├žbir m├╝ntehir, nevrozlar─▒n ileri uzant─▒lar─▒ ile (akut anksiyete, korku, saplant─▒ vb) kar┼č─▒la┼čmadan intihar etmez.

Nevrozun ileri d├╝zey baz─▒ a┼čamalar─▒, problem ├╝reten bir kayna─ča d├Ân├╝┼čme riski bar─▒nd─▒r─▒r. Mesela sanat├ž─▒, varl─▒─č─▒na d─▒┼č d├╝nyadan onay alma veya ├Âyk├╝nme kayg─▒s─▒ ta┼č─▒yabilir. Bu a┼čamadaki sanat├ž─▒; ÔÇťsanat├ž─▒ dedi─čin muhalif olur, falan ve filan sanat├ž─▒lar da ├Âyle zaten. O halde ben de muhalif olmal─▒y─▒m,ÔÇŁ gibi komplekslerle malul olabilir. (S├Âylemeye gerek yok ki bu, AkifÔÇÖe en uzak a┼čamad─▒r.) B├Âyle ba┼člayanlar her ┼čeye muhaliftirler art─▒k. D├╝nyada da ├ževrelerinde de her ┼čey ya bizzat k├Ât├╝d├╝r, ya da k├Ât├╝ye gitmektedir. Atlamadan; bu noktada kendilik problemi de ya┼čan─▒yor olabilir. Kendilik problemi, b├╝nyesinde persona ÔÇśkimÔÇÖlik ya da maske kendilik, d─▒┼č d├╝nyaya yabanc─▒la┼čma, ge├žmi┼č arketiplerle ta┼č─▒nan ÔÇťyenik benlikÔÇŁ gibi ba┼čka problemler ├╝retir. Konu, b├Âyle karma┼č─▒kt─▒r biraz. (Mevzuyu merak eden Heinz KohutÔÇÖun ÔÇťKendilik Kuram─▒ÔÇŁna bakabilir.)

Nevrozun farkl─▒ t├╝rleri ile kar┼č─▒ kar┼č─▒ya bulunan sanat├ž─▒lar─▒n ortak taraf─▒ mutsuz olmalar─▒d─▒r. Sartre’─▒n S├Âzc├╝klerÔÇÖde ÔÇťg├╝zelli─či mutsuzluk tuza─č─▒yla yakalamaya karar vermi┼čtim,ÔÇŁ demesi enteresand─▒r.[1] Onlar─▒ mutsuz eden bir ba┼čkas─▒ i├žin s─▒radan olabilir. Tam da bu sebeple sanat├ž─▒lar s─▒ra d─▒┼č─▒d─▒rlar. Esasen bir sanat adam─▒n─▒n temel ├Âzelli─či, herkes gibi ol(a)may─▒┼č─▒d─▒r. Bu sebeple onlar herkesle┼čemezler. Keyfiyet, sanat─▒n se├žkinci yap─▒s─▒yla do─čru orant─▒l─▒d─▒r. Bu, sanat├ž─▒lar─▒n onlar─▒ muhalif bir ki┼čili─če sahip olmalar─▒n─▒n da gerek├žesidir. Sanat├ž─▒ ruhlar, bir yan─▒yla zor insanlard─▒r bu y├╝zden, onlarla ya┼čamak da zordur. Herkes i├žin ola─čan olanlar sanat├ž─▒lar nezdinde ola─čan├╝st├╝ olabilir. Tepkileri ayn─▒ de─čildir k─▒saca; ├ž├╝nk├╝ durduklar─▒ ve bakt─▒klar─▒ yer farkl─▒d─▒r ve e┼čyay─▒ herkes gibi alg─▒lamazlar. Bu yan─▒yla sanat├ž─▒lar ├žocuklara da benzerler. Sanat├ž─▒ bak─▒┼č─▒nda determinizme yer yoktur; ayn─▒ sebepler onlar i├žin ayn─▒ sonu├žlara yol a├žmayabilir. Mesela herkesin mutlu oldu─ču/olmas─▒ gerekti─či bir mesire yerinde onlar─▒n kafas─▒ ba┼čka yerlerde dola┼č─▒r ve oradan herkesin ald─▒─č─▒ ne┼čeyi alamazlar. Sadece bu de─čil; herkesle anla┼čamazlar, evlilikleri de ├Âzel hayatlar─▒ da ├žoklukla ÔÇťray─▒ndaÔÇŁ de─čildir.

Bu kadar laf─▒ AkifÔÇÖin ruhsal durumunu do─čruya en yak─▒n ┼čekilde tespit edebilmek i├žin ettik. Akif, nevrotik bir tip idi, huzursuz, s─▒ra d─▒┼č─▒ bir adamd─▒. Karl─▒ bir k─▒┼č g├╝n├╝ paltosunu paltosuz birine verip kendisi sokakta titreyecek kadar etik de─čerleri y├╝ksek, vicdan─▒ uyan─▒k, s─▒ra d─▒┼č─▒ bir adamd─▒. ÔÇťDo─črucu davutÔÇŁ derler hani, deyimdir. Dosdo─čru bir adamd─▒. Midhat Cemal KuntayÔÇÖn, AkifÔÇÖin ├Âmr├╝n├╝ tan─▒mlarken kulland─▒─č─▒ ifadeyle ÔÇťBu, berrak altm─▒┼č ├╝├ž senedir; siyah ve pis tek bir dakikas─▒ yoktur.ÔÇŁ

Akif, bir y├Ân├╝yle -bir s├╝re kendisiyle ├žat─▒┼čt─▒─č─▒- Tevfik Fikret ile ayn─▒ nevrotik ├Âzelliklere sahip idi. (Bu durum, FiktretÔÇÖte daha sonra ileri d├╝zeylere ula┼čacakt─▒r.) Akif de varl─▒─č─▒nda derin ├žat─▒┼čmalar ya┼č─▒yordu. Bu, onun i├žine do─čdu─ču ┼čartlarla do─črudan ilgilidir. Oraya girmeden ├Ânce ├žat─▒┼čman─▒n kayna─č─▒na inelim: Psikologlar nevrotik ├žat─▒┼čman─▒n, beklenenin veya aranan─▒n bulunamamas─▒ sonucu ego ile id; ya da ego ile s├╝perego aras─▒nda cereyan etti─čini belirtiyorlar. Nevrotik ├žat─▒┼čmalar─▒n merkezinde kayg─▒ vard─▒r. FreudÔÇÖa g├Âre kayg─▒, benlik taraf─▒ndan alg─▒lanan bir tehdit veya tehlikeye kar┼č─▒ bir sinyaldir. S. KierkegaardÔÇÖa g├Âre ise, nesnesi olmayan ruhsal bir durumdur ve bireyi kayg─▒ya s├╝r├╝kleyen yasaklard─▒r.[2] Otto RankÔÇÖa g├Âre yarat─▒c─▒ ruhlar─▒n derin kayg─▒ ve korkular─▒n─▒n iki kayna─č─▒ vard─▒r:┬á Biri hayat korkusu, mai┼čet derdi; di─čeri ise ├Âzerkli─čini yitirerek kendisini ger├žekle┼čtirememe kayg─▒s─▒.[3]

Mehmet Akif Ersoy, yukar─▒da a├ž─▒klamaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m─▒z ilk a┼čama ├Âzelliklere sahip, ├že┼čitli konularda derin kayg─▒lar─▒ olan bir ┼čairdi. Emsalleri gibi ├Âyle herkesle kolay ge├žinemeyen, d├╝nya ile anla┼čamayan mutsuz bir insand─▒. Tam da bu noktada, -emsallerinin ├žo─čundan farkl─▒ olarak- kendisinden de ├Ânce devleti ve toplumu i├žin ciddi kayg─▒lar ta┼č─▒yordu; yani o i├že d├Ân├╝k de─čil; manzum olarak dile getirdi─či g├Âzlemleri ve analizleri ile topluma d├Ân├╝k duran nevrotik bir ki┼čilik idi. Genel anlamda, (bir ├Âm├╝r s├╝ren kayg─▒ bak─▒m─▒ndan) Nam─▒k Kemal, ┼×inasi, Abd├╝lhak Hamid nevrotik ki┼čiliklerdi. Servet-i F├╝nun d├Ânemi sanat├ž─▒lar─▒n─▒n; Mehmed RaufÔÇÖun, H├╝seyin K├óz─▒mÔÇÖ─▒n, H├╝seyin CahidÔÇÖin durumlar─▒ daha farkl─▒; Ali Kemal, Tevfik Fikret, Be┼čir Fuad, Ali Suav├«, Abdullah Cevdet ise ├žok daha farkl─▒ d├╝zeydeydiler. Ayars─▒z ve aynas─▒z adamlar, ezel├« muhalifler; ┼×air E┼čref, Neyzen Tevfik, Hayalet O─čuz, Sakall─▒ Celal, ─░lhan ┼×evket ÔÇśnevi┼čahs─▒na munhas─▒rÔÇÖ d├╝zeyde hepsinden farkl─▒ nevrotikler idiler. A. H. Tanp─▒nar, Cevat ┼×akir, Sabahattin Ali, Sait Faik, Orhan Veli, Cahit S─▒dk─▒, Cemil Meri├ž, Necip Faz─▒l ve Naz─▒m Hikmet; yak─▒n zamanlarda Tezer ├ľzl├╝, Nilg├╝n Marmara benzer d├╝zeylerde nevrotik ki┼čilikler idiler. Bu insanlar─▒n muhalif duru┼člar─▒n─▒n sebepleri farkl─▒ olsa da hepsinin ortak ├Âzelli─či e┼čyay─▒ yerinde bulamaman─▒n derin kayg─▒lar─▒ i├žinde ya┼čam─▒┼č olmalar─▒d─▒r. Muhalif olu┼člar─▒ da bu yap─▒lar─▒yla ├ževrelenmi┼čti. B├╝t├╝n muhaliflerin ortak kaderleri derin bir yaln─▒zl─▒kt─▒r. Akif de -├Âzellikle ├Âmr├╝n├╝n son on y─▒l─▒nda- derin bir yaln─▒zl─▒k ya┼čad─▒, yaln─▒z vefat etti. Yak─▒n dostlar─▒ndan ─░brahim Sabri vefat g├╝n├╝n├╝n yaln─▒zl─▒─č─▒n─▒ anlat─▒rken ÔÇťH├ól├ó i├žimde kanar o g├╝nden kalan yaraÔÇŁ diyecektir.

Akif, de─čindi─čimiz sebeplerle zor bir adamd─▒. Herkesle kolayca ├╝nsiyet edemez, ├╝nsiyet etti─či dostlar─▒n─▒ da sonuna kadar b─▒rakmazd─▒.┬á Mithat Cemal Kuntay, Akif biyografisinde ┼č├Âyle bir ifade kullan─▒r: ÔÇťG├╝n oldu ki onu sevmek cesaretti. Dostlar─▒ bile bazen onu gizli sevdiler.ÔÇŁ[4] AkifÔÇÖi kayg─▒land─▒ran sebepler olduk├ža ciddiydi: ├ťlkenin her yerinden y├╝kselen yang─▒nlar─▒ g├Âr├╝yor, ├ž─▒─čl─▒klar─▒ ├žok net duyuyordu.

Har├óp iller; serilmi┼č h├ón├╝manlar; ba┼čs─▒z ├╝mmetler / Tegall├╝bler, es├óretler; tahakk├╝mler, mezelletler
Sadece ├╝lkesi ve tarihi de─čil, co─črafyas─▒ da (Balkanlar, Hicaz, Trablusgarp vb) ya─čmalan─▒yordu.┬á Bunu ┼č├Âyle hayk─▒racakt─▒r:
Serilmi┼č g├Âvdeler, binlerce, y├╝z binlerce do─črans─▒n! / Dola┼čs─▒n, sonra, ─░sl├óm’─▒n harem-g├óh─▒nda n├ó-mahrem…

Ba┼č─▒n─▒ kald─▒r─▒p bakt─▒─č─▒nda her yerde ├╝├ž Y ile kar┼č─▒la┼č─▒yordu: Yoksulluk, yozla┼čma ve ya─čma. ─░lki toplumu, ikincisi insan─▒n en de─čerli yerini; yani inan├ž alan─▒n─▒, ├╝├ž├╝nc├╝s├╝ ise d─▒┼čar─▒dan gelerek vatan topraklar─▒n─▒ hedef alm─▒┼čt─▒. Bunlar i├žinde AkifÔÇÖin en katlanamad─▒─č─▒ da insan─▒n i├ž hayat─▒n─▒n ├ž├╝r├╝mesine yol a├žan (kendini dini alanda belirgin k─▒lan) cehalet idi. Bu ┼čartlarda Akif gibi ÔÇťemrolundu─ču gibi dosdo─čruÔÇŁ olan muvahhit bir adam─▒n muhalif bir kimlikle temay├╝z etmemesi neredeyse imk├óns─▒zd─▒. B├Âyle bir ortamda kayg─▒lar─▒n─▒ g├Ânderileriyle (kalemi ile) yat─▒┼čt─▒rmaya ├žal─▒┼č─▒yor, kar┼č─▒s─▒nda duran bu ├╝├ž d├╝┼čmanla elindeki b├╝t├╝n imk├ónlarla sava┼č─▒yordu. S├Âyleyece─či s├Âzler vard─▒ ve onlar─▒ bir yerler rahats─▒z da olsa s├Âylemeliydi. Sanat edebiyat piyasas─▒nda olup da ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n kimseyi rahats─▒z etmedi─či, herkesle dans edebilen, her yere s─▒─čabilen g├╝n├╝n adamlar─▒ o zaman da vard─▒. Bu, sanat ya─čmalay─▒c─▒lar─▒na Akif ÔÇťsimsarÔÇŁ der. Bir dostun (Yal├ž─▒n Doruk) tespitiyle ÔÇťonlar Cioranc─▒ ├ž├╝r├╝menin, Elektra karma┼čas─▒n─▒n, FrommÔÇÖcu humanizman─▒n, i─čdi┼č metaforlar─▒n ortas─▒nda g├╝n├╝ elerler; fakat kendilerinden sonra geriye bir ┼čey kalmaz.ÔÇŁ Akif b├Âyle bir ki┼čili─či kald─▒ramazd─▒. Bize Irak, Suriye ve Hicaz b├Âlgesinde, zaman─▒n Dea┼čÔÇÖinin i┼čledi─či karde┼č katliam─▒n─▒ (ÔÇśGaz├óÔÇÖ n├óm─▒yle dinda┼č ├Âld├╝ren b├«├ž├óre ÔÇśdinda┼člarÔÇÖ) y├╝ksek sesle ve y├╝ks├╝nmeden duyurdu.
AkifÔÇÖin muhalif oldu─ču; dolay─▒s─▒yla kendileriyle sava┼čt─▒─č─▒ insan, ki┼či, topluluk ve kurumlar─▒ ┼č├Âyle s─▒ralayabiliriz: Korkaklar, riyak├órlar, h─▒mb─▒llar, zalimler, m├╝stebitler; Bat─▒l─▒ m├╝stemlekeciler, Bat─▒c─▒lar, ─░ttihat ve Terakki Partisi (ÔÇťOnlar─▒n bir├žo─ču ahrar-─▒ izam oldu bug├╝nÔÇŁ); s─▒radan bilin├žsiz M├╝sl├╝manlar, cehalet ve┬á buna ba─čl─▒ hurafeler.

Akif,┬á Klasik ┼×iirÔÇÖe de muhalif idi: Bu ┼čiir i├žin ┼č├Âyle der: “Ya r├╗h-─▒ milleti efsunluyor, uyu┼čturuyor┬á / Ya s├«nelerdeki hislerle ├žarp─▒┼č─▒p duruyor!ÔÇŁ
Bunca yoksulluk ve ac─▒lar ya┼čan─▒rken varl─▒k i├žinde olanlara ├Âfkelidir: “Pa┼čam dedikleri ucube i┼čte ayn─▒yla! / Belinde seyf-i sadakat, elinde bir kam├ž─▒ / ┼×u korkuluk gibi dimdik duran herif mi? Pa┼ča”

AkifÔÇÖin Koca SultanÔÇÖa muhalefeti mizac─▒na uygun olarak ├žok sert olmu┼č, ele┼čtiri s─▒n─▒rlar─▒n─▒ a┼čarak tekfir d├╝zeyinde k├Ât├╝ s─▒fatlar da sarf etmi┼čtir (buraya almayal─▒m). Hakk─▒ teslim edelim; Sultan Abd├╝lhamid de nas─▒l bir m├╝stebit ise bu tekfire de ┼×air E┼črefÔÇÖin ÔÇťPadi┼čah─▒m ├Âyle al├žaks─▒n┬áki sen / ─░zzet-i nefsin Arap ─░zzet gibiÔÇŁ ifadelerine de katlanm─▒┼čt─▒r.

AkifÔÇÖin II. Abd├╝lhamidÔÇÖe s├Âylediklerine pi┼čman oldu─čuna ili┼čkin somut bir emare yoktur.
Nas─▒l da kadrini vaktiyle bilemedik, tuhaf i┼č / Semer de─čilmi┼č o rahmetlininki devletmi┼č!’
M─▒sralar─▒ndaki ├╝nlemli alay─▒ atlayarak buradan pi┼čmanl─▒k dev┼čirilmesi bo┼č bir ├žabad─▒r. Daha sonra geri ad─▒m atmak bir yana ┼čunlar─▒ s├Âylemi┼čtir:
“Y─▒k─▒ld─▒n, gittin amma ey m├╝levves devr-i istibd├ód / B─▒rakt─▒n milletin kalbinde ├ž─▒kmaz bir m├╝levves y├ód!”

Ne olacak ┼čimdi!
Sultan Abd├╝lhamidÔÇÖe muhalefet etti diye AkifÔÇÖi kald─▒r─▒p atacak m─▒y─▒z? Bu sert muhalefeti sebebiyle ona ÔÇťAbd├╝lhamid d├╝┼čman─▒ÔÇŁ; bir d├Ânem ilgi duydu diye ÔÇť─░ttihat-TerakkiciÔÇŁ; M. AbduhÔÇÖa ilgisinden dolay─▒ ÔÇťVehhab├«ÔÇŁ; C. Afgan├«ÔÇÖye tevecc├╝h├╝nden dolay─▒ ÔÇťreformistÔÇŁ; ÔÇťdo─črudan KurÔÇÖanÔÇÖdan al─▒p ilham─▒ÔÇŁ ya da ÔÇťNebiye atfile binlerce herze uydurdun /Y─▒kt─▒n da din-i m├╝b├«ni yeni bir din kurdunÔÇŁ dedi─či i├žin ÔÇťsahabeyi k├╝├ž├╝mseyen ┼čairÔÇŁ mi demeliyiz? Bu s─▒fatlarla AkifÔÇÖi tahfif etme ├žabalar─▒, bu yak─▒┼čt─▒rmalar─▒ yapanlar─▒n bak─▒┼člar─▒ndaki pencerenin darl─▒─č─▒n─▒ g├Ârmemiz d─▒┼č─▒nda kayda de─čer bir etki b─▒rakamazd─▒ ve b─▒rakmad─▒.

┼×u kayd─▒ d├╝┼čmeliyiz: AkifÔÇÖin muhalefet etti─či ki┼či veya kurumlara ├Âfkesi ┼čahsi ihtiraslar─▒ndan kaynakl─▒ de─čildi. Bu ├Ânemlidir. O, zaman─▒n─▒n hi├žbir y├Ânetimiyle anla┼čamam─▒┼čt─▒r. Sultan Re┼čad’a ve V. MehmedÔÇÖe de (Vahdeddin) k─▒z─▒yordu. AkifÔÇÖin Sultan Abd├╝lhamidÔÇÖe muhalefetinin temelinde, zaman─▒n ÔÇťh├╝rriyet├žiÔÇŁ ruhunun kuvvetli tesiri vard─▒r. Ayd─▒nlar, h├╝rriyetlerinin tehdit alt─▒nda doldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yorlard─▒. Dostumuz, rahmetli Niyazi BirinciÔÇÖnin (Yavuz Bahad─▒ro─člu) bu konuda espriyle kar─▒┼č─▒k bir s├Âz├╝ vard─▒: ÔÇťYazarlara, d├╝┼č├╝n├╝rlere ÔÇśh├╝rriyetÔÇÖ, Padi┼čahÔÇÖa ÔÇśdevletÔÇÖ l├óz─▒m!ÔÇŁ

Saltanat─▒ d├Âneminde, Osmanl─▒ m├╝lk├╝n├╝n bug├╝nk├╝ TR haritas─▒n─▒n iki misline yak─▒n toprak kayb─▒na u─črad─▒─č─▒; 4 Haziran 1878ÔÇÖde K─▒br─▒sÔÇÖ─▒ ─░ngilizlere ÔÇťkirayaÔÇŁ verdi─či i├žin Sultan Abd├╝lhamidÔÇÖi kald─▒r─▒p atmay─▒ nas─▒l d├╝┼č├╝nm├╝yor isek, AkifÔÇÖi de bu muhalif duru┼čundan dolay─▒ su├žlamak hakkaniyetli de─čildir. Hele bu sanat ve edebiyat adamlar─▒n─▒n i┼či hi├ž olamaz. Taraflar─▒ kendi durduklar─▒ yerden hakl─▒ g├Âsteren noktalar da vard─▒ ku┼čkusuz. Amcas─▒ Sultan Abd├╝lazizÔÇÖin katledilmesi travmas─▒n─▒ ya┼čayan, Bat─▒l─▒ devletlerin ├žok m├╝┼čahhas ┼čeytan├« planlar─▒n─▒ g├Âren Sultan Abd├╝lhamid; bu iki temel saikle ┼č├╝phecilikle malul bir insand─▒. Bu etkilerle SultanÔÇÖ─▒n muhalefet biriktiren uygulamalar─▒ da olmu┼čtur. Kald─▒ ki uzun s├╝re iktidarda kalan bir insan─▒n muhalefete kaynak ├╝retmemesi m├╝mk├╝n de─čildi: Olaylar─▒n daha sonraki ak─▒┼č─▒na bak─▒l─▒rsa -kendi i├žinde tutarl─▒ g├Âr├╝nse de- 1.Meclis-i MebusanÔÇÖ─▒n kapat─▒lmas─▒ (ilk Meclislerin ba┼č─▒na b├Âyle i┼čler gelmi┼čtir nedense hep), o d├Ânemin insanlar─▒n─▒n pe┼člerinde bir hafiye olabilece─či hissi i├žinde dola┼čmalar─▒ gibi. ┼×u da var: D├Âneminde, Abd├╝lhamidÔÇÖe kar┼č─▒ olmayan m├╝nevver var m─▒yd─▒ ki diye de sorsak yeridir. O d├Ânemde Sultan Abd├╝lhamidÔÇÖe muhalefet, ayd─▒n olman─▒n ┼čartlar─▒ndan biri; belki psikolojik bir salg─▒n veya ÔÇśmoda davran─▒┼čÔÇÖ idi. (Bunun psikolojik temellerini yukar─▒da izah ettik.) Listeye bir bakal─▒m: Mithad Pa┼ča, Ahmet ─░zzet Pa┼ča,┬á Said Halim Pa┼ča, Nam─▒k Kemal, Yahya Kemal, Mizanc─▒ Murad, Ali Kemal, Mustafa Sabri Efendi, Manast─▒rl─▒ ─░smail Hakk─▒, ─░skilipli At─▒f Efendi, S├╝leyman Nazif, R─▒za Tevfik, ┼×air E┼čref, R─▒za Nur, Said Nursi, Hatta Elmal─▒l─▒ M. Hamdi Yaz─▒r (HalÔÇÖ ile ilgili fetva heyetinde o da vard─▒.)ÔÇŽ

Bu kadar insan─▒ yok sayabilir miyiz?
AkifÔÇÖin Cumhuriyet d├Âneminde muhalefeti MeclisÔÇÖin ikinci d├Âneminden sonraya tekab├╝l eder. ─░ddia edildi─či gibi o, Cumhuriyetin kendisine muhalif de─čildi. Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n ┼čahs─▒na muhalif oldu─čuna dair ise kesin bir bulgu yoktur. Tersi vaki: Muhiddin Nalbanto─člu, AkifÔÇÖin Midhat Cemal KuntayÔÇÖa yazd─▒─č─▒ mektuplarda ÔÇťAllah benim ├Âmr├╝mden als─▒n, ona versinÔÇŁ dedi─čini naklediyor. AkifÔÇÖi ├žok seven Mahir ─░z hayattayken bu nakle itiraz etmemi┼čtir. Bu ifadeyi do─čru varsayarak ┼čunu diyece─čiz: Akif, ├Ânceki muhalif duru┼člar─▒ndan edindi─či tecr├╝be ile, son d├Ânem muhalefetinin ki┼čiselle┼čtirilmesinden kayg─▒ duydu ve geride, bu milletin daha o tarihte ÔÇśmilli mutabakat metniÔÇÖ h├óline gelmi┼č olan ─░stiklal Mar┼č─▒ ile ters d├╝┼čecek bir iz b─▒rakmak istemedi. Bize g├Âre Akif do─čru olan─▒ yapt─▒. Aksi olsayd─▒ ─░stiklal Mar┼č─▒ etraf─▒nda mutabakat olu┼čmazd─▒ ve milli mar┼č─▒m─▒z tart─▒┼čma konusu olurdu. (K├╝├ž├╝k bir z├╝mre de olsa, bunu yapanlar yine de olmu┼čtur.)┬á Konuya d├Ânersek, bu d├Ânemde onun muhalefeti ÔÇťs├╝k├╗t suretindedirÔÇŁ. ─░lk d├Ânem uygulamalar─▒n─▒n onu derin bir hayal k─▒r─▒kl─▒─č─▒na u─čratmas─▒n─▒n verdi─či sessizlik de diyebiliriz buna. O sessizlikte M─▒s─▒rÔÇÖa gider (1925). Yusuf Turan G├╝nayd─▒nÔÇÖa g├Âre Mustafa Kemal Pa┼čaÔÇÖn─▒n AkifÔÇÖe k─▒zd─▒─č─▒ nokta tam da buras─▒d─▒r. Tefsir yazma konusunda ilk ├Ânce kendisine m├╝racaat edilen Akif, teklifi kabul etti─či h├ólde hi├žbir a├ž─▒klama yapmadan M─▒s─▒rÔÇÖa gider. M─▒s─▒r d├Ân├╝┼č├╝ – tamamlad─▒─č─▒ h├ólde- eseri teslim etmez. Her devlet adam─▒ kabul etmez bunu.[5] Ke┼čke oturup konu┼čsalard─▒. AkifÔÇÖin bu d├Ânemde maruz kald─▒─č─▒ muamele, vefas─▒zl─▒k ve d─▒┼članm─▒┼čl─▒k duygusu sa─čl─▒kl─▒ bir insan─▒ delirtecek d├╝zeydedir: Bu millete ─░stikl├ól Mar┼č─▒ÔÇÖn─▒ arma─čan eden Akif, sadece┬á M─▒s─▒rÔÇÖda kald─▒─č─▒ s├╝re├žte de─čil ─░stanbulÔÇÖa d├Ând├╝kten sonra da vefat etti─či g├╝ne kadar (27. 12. 1936) kadar kesintisiz polis g├Âzetimi alt─▒nda olacakt─▒r. Sadece bu da de─čil, resm├« d├╝zeyde CumhuriyetÔÇÖin 50ÔÇÖnci y─▒l─▒na kadar (1986) kendisine ba┼čka bir d├╝zlemde, ÔÇťs├╝k├╗t suretindeÔÇŁ bir ilgisizlik ÔÇťcezas─▒ÔÇŁ uygulan─▒r. 1986ÔÇÖda o zincir -biraz da ─░stiklal Mar┼č─▒ hat─▒r─▒na- k─▒r─▒l─▒r. 2011ÔÇÖde Mehmet Akif Ersoy; 2021ÔÇÖde de Mehmet Akif Ersoy ve istiklal Mar┼č─▒ y─▒l─▒ ilan edilerek kendisinden bir t├╝r ├Âz├╝r dilenmi┼č olur.

─░deolojik tutumlar─▒n ve g├╝ncel siyasi ┬ábak─▒┼člar─▒n tedav├╝lde tuttu─ču ├╝├ž ┼čey vard─▒r: Mukaddes ├╝retmek, tabu olu┼čturmak, sald─▒r─▒lacak yel de─čirmenleri in┼ča etmek. Hi├žbir insan ve eylemi kutsal de─čildir. ─░nsanlardan, tarih├« ┼čahsiyetlerden tanr─▒sal bir fig├╝r elde edilmesi; ya onu sevmeyi ibadet gibi g├Ârmeye veya ┼čeytanla┼čt─▒r─▒p b├╝t├╝n├╝yle redde┬á vard─▒r─▒r. Bu da o fig├╝rlerin ├╝zerine b├╝y├╝k bir ┼čal ├Ârter. Art─▒k onlar─▒n anla┼č─▒lmalar─▒, sa─čl─▒kl─▒ de─čerlendirilmeleri nerdeyse imk├óns─▒z h├óle gelir. Konu insan unsusudur. Akif de Sultan Abd├╝lhamid de Mustafa Kemal Pa┼ča da insand─▒rlar. ─░nsan─▒n oldu─ču yerde olabilenler o d├Ânemlerde de olmu┼čtur.

____________________________________
[1] J.P.Sartre, S├Âzc├╝kler, Can yay─▒n─▒, 8.bask─▒, 2013, s153
[2] Walter Schulz, ÔÇť├ça─čda┼č Felsefede Kayg─▒ SorunuÔÇŁ, s. 7-18,┬áKorku ve Kayg─▒, Metis, 1991
[3] Rollo May, Yaratma Cesareti, ├žev. Alper Oysal, Metis, 2016
[4] Mithat Cemal Kuntay, Mehmet Akif Hayat─▒, Seciyesi, Sanat─▒, s. 141.
[5], Mehmet Akif Ersoy, Mektuplar, hzl. Yusuf Turan günaydın Atlas Kitap, 2016;  (aynı yazarın) Akif, Kopernik, 2017